Bí quyết 6

Hãy truy ngược (Reverse engineer) cảm xúc của bản thân

SPL | TAL TSFANY

Nguyên bản SECRETS OF A PASSIONATE LIFE: A Thinker’s Guide to Profound Happiness

MỘT TRONG NHỮNG KHÍA CẠNH PHỨC TẠP NHẤT để có một cuộc đời thăng hoa, không-mâu-thuẫn là hiểu được bản chất của cơ chế cảm xúc. Xét cho cùng, chúng ta đang sống cuộc đời tối ưu hóa cho một cảm xúc: Hạnh phúc.

Vì sao chúng ta phải đi sâu tìm hiểu bản chất cảm xúc của chính mình?

Đây là một tình huống giả định: Bạn biết mình muốn điều gì đó nhưng cảm thấy sự kháng cự khi lên kế hoạch theo đuổi nó. Sự kháng cự có thể là cảm giác sợ hãi, băn khoăn, bối rối, lo lắng, bấp bênh, bất an hay thậm chí tuyệt vọng.

Đây là trường hợp của tôi: Trong nhiều năm, tôi đã nhận được một số lời đề nghị trở thành người sáng lập công ty mới. Vài cơ hội trong số đó thực sự đáng giá và thú vị đối với tôi, đồng thời, chúng có tiềm năng phát triển lớn mạnh và thành công về mặt tài chính. Trong tất cả các trường hợp đó, tôi đều chọn từ chối và giữ công việc an toàn mà mình đang có lúc bấy giờ. Trình tự cảm xúc diễn ra lúc nào cũng giống nhau: sự hào hứng và phấn khích lúc ban đầu nhanh chóng dẫn đến thời điểm mà cơ hội đó trở nên thực tế và cụ thể. Nhưng ngay sau đó tôi bị nhấn chìm vào làn sóng băn khoăn và lưỡng lự, khi suy ngẫm về mọi rủi ro mà mình sẽ gánh chịu và tất cả các giá trị sẽ phải từ bỏ, điều đó khiến cho sự hứng thú của tôi suy giảm không phanh, và cuối cùng quyết định bỏ qua cơ hội đó.

Sau khi nhận thấy điều gì đó có vẻ sai trong quá trình này, tôi đã bắt đầu suy ngẫm và tìm hiểu về những phản hồi cảm xúc của mình cũng như cách chúng cản trở khả năng thay đổi, phát triển và thử sức với những điều mới. Một ngày nọ, tôi nhận được cuộc gọi từ một trong số những người mà tôi rất ngưỡng mộ, đề nghị tôi tham gia công ty của ông ấy. Ngay lập tức tôi biết rằng đây chính là cơ hội dành cho mình. Mặc dù cơ hội này đồng nghĩa với việc tôi sẽ phải dành hầu hết thời gian để di chuyển liên tục, nhưng tôi biết đó là những gì mình muốn và cần. Tuy nhiên, chu trình cảm xúc đó lại bắt đầu tái diễn. Những làn sóng băn khoăn ập đến khi tôi nghĩ về vị trí phó chủ tịch mà mình sẽ phải từ bỏ, thu nhập giảm đáng kể, và các ảnh hưởng có thể xảy ra đối với gia đình mình. Tôi cảm thấy tồi tệ đến mức không thể nào ngủ được. Nhưng rồi sau đó, tôi đã học được nhiều hơn về cơ chế cảm xúc của mình cũng như lý do tại sao tôi nên xem xét các phán xét giá trị đã kích hoạt nỗi sợ hãi như thế. Tôi đương đầu với sự băn khoăn của bản thân, vượt qua nỗi sợ hãi, và nhận công việc.

Hãy để tôi giải thích cách bản thân đã làm được điều đó.

Những cảm xúc là một phần không thể thiếu trong trải nghiệm của con người, nhưng chúng ta có thực sự hiểu chúng là gì, chúng đến từ đâu, hay chúng có tác dụng cho điều gì? Tôi không biết cho đến khi đọc được một vài tài liệu làm rõ điều đó của Ayn Rand.

Trong một cuộc phỏng vấn, bà từng nói: “Cảm xúc là một phản hồi tự động1, một kết quả tự động từ tiền đề giá trị của con người. Một hệ quả, chứ không phải nguyên nhân”. Điều đó có nghĩa là, một cảm xúc là phản hồi đối với phán xét giá trị thuộc về tiềm thức – một phán xét cho rằng cái gì đó tốt hoặc xấu đối với bản thân mình – mà đã trở nên tự động.

Đây là lời lý giải mạnh mẽ khác của Rand: “Cơ chế dễ chịu–đau đớn ở cơ thể người là một chỉ báo tự động về sự khỏe mạnh hay thương tổn của cơ thể, một phong vũ biểu cho sự lựa chọn cốt yếu của bản thân, sống hoặc chết; giống như vậy, cơ chế cảm xúc của ý thức con người cũng được thiết lập để thực thi chức năng tương tự, một phong vũ biểu ghi nhận sự lựa chọn giống hệt vậy thông qua hai cảm xúc cơ bản: vui sướng hoặc đau khổ.”

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng những phán xét tự động này không nhất thiết là đúng. Chúng có thể dựa trên những tiêu chuẩn sai mà bạn đã được hấp thụ từ cha mẹ, giáo viên, hoặc nền văn hóa của mình. Ngay cả khi tiêu chuẩn của bạn đúng, bạn vẫn có thể áp dụng sai – chẳng hạn, những phản ứng cảm xúc có thể chỉ dựa trên việc nhìn nhận kết quả ngắn hạn thay vì dài hạn. Bạn cần hiểu và đánh giá phản ứng cảm xúc của mình nhằm đảm bảo chúng thật sự tương thích với những gì sẽ thăng bậc hạnh phúc cho bản thân.

Sự thấu hiểu sâu sắc này về bản chất cảm xúc đã làm rung chuyển thế giới của tôi. Nó lý giải cho tôi rằng tôi nên đi sâu hơn để hiểu đúng hơn về bản thân, về những phản hồi cảm xúc của mình, và về những hành động cũng như hệ quả đi kèm. Việc tôi cảm thấy băn khoăn trước cơ hội tiềm năng nhưng có liên quan đến gánh-chịu-rủi-ro không phải là điều bẩm sinh sẵn có trong tôi. Nó là kết quả của những tích hợp nội tâm thuộc về tiềm thức đối với ý nghĩa của việc gánh chịu rủi ro. Và những tích hợp này có thể sai lầm. Tôi nhận thấy rằng cảm xúc của mình không phải là những điều chính yếu mà tôi buộc phải chấp nhận – không, tôi có thể xem xét chúng, chất vấn chúng, và cuối cùng là thay đổi những phản hồi cảm xúc để dẫn dắt cuộc đời mình hướng đến việc ra quyết định tốt nhất cho bản thân. Tôi biết điều này sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực, nhưng tôi cảm thấy say mê với viễn cảnh được tái xem xét và tái định hướng một vài cảm xúc đã nhiều lần ngáng chân mình.

Tôi đã bắt đầu sử dụng một bộ câu hỏi giúp tôi xem xét cảm xúc của mình, cũng như xác nhận chúng hoặc hiểu rõ hơn về vài tiền đề sai lầm đã kích hoạt những cảm xúc đó, còn nữa, cảm xúc nào sẽ cần tái xem xét và có khả năng tái tích hợp. Những câu hỏi đó cho phép tôi thực hiện điều mà tôi gọi là “tìm hiểu cái ẩn giấu bên trong cảm xúc”, đó chính xác là những gì tôi đã thực hiện trong tình huống này.

Tôi nội quán, tự đặt cho mình một loạt các câu hỏi:

  1. Chuyện gì đang xảy ra? Tôi đã nhận được lời mời hợp tác mà tôi biết là phù hợp với mình, vì nó là công việc xoay quanh các vấn đề có ý nghĩa, làm cùng với người mà tôi ngưỡng mộ và có thể học hỏi, nhưng tôi lại đang cảm thấy băn khoăn. Tôi cảm thấy như các đánh giá mang tính cảm xúc và mang tính lý trí của mình xung đột lẫn nhau.
  2. Tôi đang cảm thấy gì? Tôi cảm thấy băn khoăn và sợ hãi. Tôi cũng cảm thấy thất vọng vì không thể ra quyết định dễ dàng hơn.
  3. Tại sao tôi cảm thấy điều này? Vì tôi sợ mất đi mức lương hậu hĩnh và vị trí ở công ty hiện tại. Tôi lo lắng mình sẽ phải di chuyển nhiều, nghĩa là sẽ ít gặp vợ con hơn. Dự án khởi nghiệp mà tôi sắp tham gia có thể thất bại, và tôi có thể bị mắc kẹt trong hoàn cảnh tồi tệ hơn hiện tại.
  4. Phán xét giá trị nào kích hoạt cảm xúc đó? Suy nghĩ ẩn sau phản hồi cảm xúc này là niềm tin rằng tôi không nên gánh chịu rủi ro, rằng tôi nên tối ưu hóa cho sự an toàn và những điều lường trước được. Cảm thấy băn khoăn là sự hồi đáp trước viễn cảnh liên quan đến sự thay đổi và rủi ro.
  5. Phán xét giá trị đó có mang tính lý trí và khách quan không? Tôi không nghĩ vậy. Công việc này là một cơ hội tuyệt vời; mặc dù có rủi ro, nhưng khả năng thành công trong những trường hợp này lại khá cao. Ngoài ra, tôi đang mạo hiểm điều gì – một công việc mà tôi không hứng thú hay tạo cảm hứng cho tôi nữa? Tôi có thể cảm nhận chất lượng hạnh phúc của mình bị bào mòn như thế nào trong vài năm gần đây bởi vì công việc đó. Hơn nữa, tôi đã tiết kiệm đủ tiền để nắm lấy cơ hội này và đương đầu với kịch bản thất bại. Tôi nhận thấy rằng nỗi sợ thất bại và sợ thay đổi của mình thật phi lý, và chính nó cũng cản trở bản thân đưa ra quyết định đúng đắn.
  6. Tôi nên làm gì tiếp theo? Tôi nên nhận công việc đó. Tôi cần phải tìm cách để xoa dịu nỗi băn khoăn của mình, đương đầu với sự kháng cự trước thay đổi, và chấp nhận mạo hiểm. Tôi cần nội quán và đào sâu hơn để hiểu gốc rễ của sự băn khoăn này. Tôi sẽ trò chuyện với chính mình nhiều hơn. Thật sự hữu ích khi tôi trò chuyện với chính mình và diễn đạt thành lời nguyên nhân dẫn đến các quyết định. Khi làm như vậy, tiềm thức của tôi như đang lắng nghe và học hỏi.
  7. Tôi đã học được gì? Tôi học được rằng việc suy ngẫm những tình tiết đó là điều cần thiết để hiểu rõ hơn và đương đầu tốt hơn với sự kháng cự thay đổi cũng như nỗi sợ thất bại và những rủi ro của bản thân.

Bạn có tưởng tượng được bài thực hành nội quán đơn giản này đã tiếp thêm sức mạnh cho tôi như thế nào không? Nhờ có sự rõ ràng mà bản thân gặt hái được từ bài thực hành đó, tôi đã bắt đầu trò chuyện với chính mình mỗi khi cảm thấy nỗi băn khoăn dấy lên trong tâm trí, tự trấn an mình bằng lời lẽ của lý trí, sự giải thích, đồng thời thấu hiểu nỗi khó khăn và muốn khắc phục nó.

Để tôi đưa ra một ví dụ nữa về phản hồi cảm xúc tích cực mà suýt nữa đã khiến tôi rẽ sang một bước ngoặt thảm họa cho sự nghiệp  – nếu tôi không dành thời gian để nội quán một cách cẩn thận.

Tôi bay về từ Đức sau khi ký được một thương vụ giá trị lớn cho công ty phần mềm của mình. Tôi đã vô cùng hào hứng và vui sướng về thương vụ này. Suốt chuyến bay, tôi đã nghĩ mình thích công việc quản lý bán hàng tại công ty khởi nghiệp về công nghệ đang phát triển này nhiều ra sao, nhưng có điều gì đó khiến tôi không đồng tình với kết luận đó. Quản lý bán hàng chưa bao giờ là lựa chọn số một của tôi. Tôi quyết định sẽ suy ngẫm về điều đó nhiều hơn khi về nhà.

Ngày hôm sau, tôi mở quyển sổ nội quán của mình và viết, “Tại sao tôi quá háo hức và tràn đầy năng lượng về thương vụ này đến vậy?”. Rồi tôi tự do viết bất cứ điều gì nảy ra trong đầu, liên quan đến câu hỏi này – một dòng chảy ý thức không bị cắt xén, không bị kiểm duyệt.

“Tôi háo hức vì đây là một thương vụ khá lớn, $700,000, và nó sẽ hỗ trợ hoàn thành chỉ tiêu của quý này. À, như vậy cũng không thực sự lý giải chuyện này – tháng trước tôi đã thắng một thương vụ lớn hơn, với quy mô gấp hơn hai lần. Không phải điều này. Vậy thì là cái gì? Có lẽ bởi vì tôi đã tự mình ký kết thương vụ này? Suy cho cùng, tôi đã xử lý thương vụ này từ đầu đến cuối. Không có sự hỗ trợ của đội nhóm; có lẽ tôi háo hức vì có thể nhận toàn bộ công lao từ thương vụ này. Không phải vậy. Tôi vui hơn khi cả nhóm kinh doanh cùng làm với nhau. Vậy thì, rốt cuộc là cái gì? Chiến thắng này có gì đặc biệt?”

Tôi bắt đầu nghĩ về các khía cạnh độc đáo của thương vụ này. Khách hàng yêu cầu chúng tôi thực hiện bài thuyết trình cuối cùng và tốt nhất, tại trụ sở chính của họ trước hội đồng gồm mười lăm người dùng tiềm năng trên ứng dụng. Họ yêu cầu chúng tôi không đưa ra bản mẫu chạy thử, vì họ đã phân tích kỹ lưỡng chức năng phần mềm. Họ muốn một buổi thuyết trình vấn đáp ba mươi phút về lý do vì sao những người dùng đó nên chọn làm việc trên ứng dụng của chúng tôi thay vì của các đối thủ cạnh tranh.

Tôi đã làm gì? Tôi đã tạo ra một buổi tuyết trình dựa trên câu chuyện về hai nhân viên bán hàng. Người đầu tiên có một ngày khốn khổ vì phải làm việc với ứng dụng nguyên thủy chạy trên nền tảng máy tính cá nhân  (giải pháp của đối thủ), điều đó buộc anh ta phải trở về văn phòng sau buổi họp bán hàng để tài liệu hóa và sao chép mọi thứ anh ta đã ghi trong sổ tay của mình. Anh chàng đáng thương bị kẹt xe và đến trễ buổi họp tiếp theo, đó là chưa kể đến việc anh ta làm đổ cà phê lên sổ ghi chú cuộc họp và mất nó vĩnh viễn. Một người dùng khác có một ngày tuyệt vời. Anh ấy dùng ứng dụng di động của chúng tôi để ngay lập tức tài liệu hóa mọi chi tiết trong cuộc họp với khách hàng bằng cách đọc trực tiếp để ghi vào điện thoại. Ứng dụng đủ thông minh để nhận biết anh ta đang họp cùng khách hàng nào, và anh ấy hoàn thành trong vài phút, có thời gian ăn trưa ngon miệng trước khi ứng dụng hỗ trợ anh ta chuyển hướng đến cuộc họp thành công kế tiếp.

Tôi đã làm câu chuyện này trở nên hài hước, mang tính giải trí, và tôi chắc chắn chạm đến tất cả điểm đau thương mà những người dùng này đã nếm trải. Tôi có thể nhớ như in phản ứng của họ suốt buổi thuyết trình ấy. Họ cười lớn, gật gù, và có thể nói, họ đã rất thích thú. Khi tiễn tôi rời văn phòng, khách hàng nói về việc cô đã thích buổi thuyết trình ấy nhiều đến mức nào. Ngay trước khi tôi lên máy bay, cô ấy đã gọi điện để thông báo rằng họ quyết định chọn chúng tôi.

“Chính là nó” tôi viết. “Chính là buổi thuyết trình. Chính là câu chuyện. Chính là khán giả. Chính là quá trình sáng tạo hình thành nên câu chuyện kết hợp tất cả những thông điệp hợp lý. Trong ba mươi phút, tôi đã ở trên sân khấu, và toàn bộ ánh mắt đều đổ dồn về tôi cùng câu chuyện của tôi”.

Khi viết những dòng đó, tâm trí tôi ngay lập tức quay trở lại thời tiểu học và người giáo viên lớp bốn đã cho phép tôi đọc bài thơ và vở kịch ngắn của mình trước cả lớp vào mỗi thứ Sáu. Tôi đã không thể chờ đến thứ Sáu để có thể đứng trước lớp, đọc cho mọi người nghe những sáng tác mới nhất của mình. Tôi có thể nhớ lại một cách sống động cảm giác mình đã có khi cả lớp học vỗ tay vào lúc kết thúc. Đó là cảm giác giống hệt như lúc này.

Tôi có thể kết nối toàn bộ những khoảnh khắc hạnh phúc của mình trong lúc viết, chuẩn bị và trình diễn trước khán giả. Tôi luôn có cảm giác phấn chấn háo hức gắn liền với viễn cảnh đứng trên sân khấu. Đó là lý do vì sao tôi giảng dạy xuất sắc các khóa luyện thi SAT và yêu thích việc trở thành giáo viên thay thế tạm thời với tư cách là công việc đầu tiên sau khi rời quân đội. Tất cả những điều đó đều kết nối với nhau.

Tôi tốn không quá hai mươi phút để hiểu ra vấn đề. Kết quả theo đó, tôi rời công việc bán hàng và chuyển đến bộ phận Thành công của Khách hàng. Ở đây, tôi có thể gặp nhiều khách hàng hơn trong những bối cảnh khác nhau, đồng thời tập trung nhiều vào việc giảng dạy và hướng dẫn, thay vì bán hàng. Sau khi rời khỏi công ty đó, tôi quyết định chỉ tập trung vào thuyết trình và giảng dạy, nó là những gì tôi đang làm hiện nay. Không có nỗ lực nội quán đó, tôi có thể đã dấn sâu hơn vào sự nghiệp bán hàng, chỉ để thấy không thỏa mãn mà thậm chí còn không biết lý do vì sao.

Vì các cảm xúc là phần trải nghiệm không thể thiếu của chúng ta và là phần thưởng khi theo đuổi các giá trị có-lý-trí, vậy nên hãy thảo luận về vai trò của chúng và cách kiểm soát cũng như trải nghiệm chúng.

Tìm hiểu những cảm xúc

Giống như bất cứ quy trình khoa học nào được thiết kế để xác định thực tại khách quan mà không có thành kiến hay định kiến, việc hiểu cảm xúc của bản thân cũng bắt đầu bằng cách quan sát. Đối tượng của việc quan sát này là chính-mình và những phản hồi cảm xúc của mình. Bạn đang cố gắng hiểu chuyện gì đang diễn ra ở tâm trí mình khi nó bộc lộ theo các trải nghiệm khác nhau trong thực tại. Cách tiếp cận mà một người nên có khi quan sát nội tâm là cách tiếp cận của một nhà khoa học – và giống như một nhà khoa học, sự thật chính là hướng dẫn duy nhất của bản thân.

Khi một phản hồi cảm xúc được xử lý đúng đắn, bạn sẽ có thêm tri thức về cách tâm trí hoạt động cũng như tiến một bước gần hơn đến việc tự-thấu-hiểu.

Bước 1: Đừng trốn tránh hay kiềm chế

Tất cả đều bắt đầu với cảm xúc. Cảm xúc là bằng chứng cho thấy điều gì bạn xem trọng hay không xem trọng, cái gì quan trọng, và cái gì thì không. Mặc dù cảm xúc không thể cho biết liệu cái bạn xem trọng có thật sự tốt cho chính mình, nhưng chúng là một phần không thể thiếu của quá trình chọn lựa các giá trị có-lý-trí.

Những phản hồi cảm xúc của bạn chính là phong vũ biểu dẫn lối cho bạn hướng đến ý nghĩa, sự hào hứng và khát khao. Vậy nên, khi cảm xúc lộ diện, bạn nên xem chúng như là những manh mối mà không được kiềm chế cũng không được phớt lờ chúng theo bất kỳ cách nào. Những phản hồi cảm xúc và những đánh giá theo tiềm thức đã tạo ra cảm xúc ấy đều là các sự thật. Cảm xúc thật quý giá, không chỉ vì mục đích của chính chúng, mà còn bởi vì chúng là động cơ của khát khao, đam mê, và động lực; chúng hướng đến việc khám phá những sự thật về bản thân bạn, những giá trị sâu sắc, và thi thoảng, cả sự ngụy biện, tự lừa dối cũng như những lỗi tư duy không thể chối cãi.

Hãy cảm nhận cảm xúc của bạn. Né tránh hay phớt lờ cảm xúc của bản thân đồng nghĩa với việc né tránh hay phớt lờ nguyên nhân và hệ quả đang chi phối trải nghiệm của chính mình. Đó là một sự trốn tránh, và không có điều tốt đẹp nào có thể đến từ sự trốn tránh như thế.

Như bạn của tôi, tiến sĩ Gena Gorlin từng nói trong một bài giảng mà cô gọi là “Using Passion to Cultivate Reason (Dùng đam mê nuôi dưỡng lý trí)”: “Cảm xúc là hệ quả, không phải nguyên nhân; việc cố gắng sửa chữa cảm xúc của mình chẳng khác nào can thiệp vào chứng cứ.” Mục tiêu của chúng ta trong bước này là ghi lại nội dung và các quá trình đang diễn ra trong tâm trí của mình như là dữ liệu thô mà chúng ta sẽ phân tích sau đó. Nếu không có việc thu thập các thông tin trung thực, đúng sự thật và nghiêm ngặt, chúng ta không thể giải quyết vấn đề nan giải đó cũng như không thể làm sáng tỏ bản chất thực của những tích hợp và đánh giá thuộc về tiềm thức của bản thân. Đó chính là ý nghĩa của việc thấu hiểu bản thân, một điều kiện tiên quyết cho trạng thái hạnh phúc sâu sắc được nuôi dưỡng bởi một cuộc đời thăng hoa.

Vì vậy, nguyên tắc là, đừng trốn tránh các sự thật. Một cảm xúc là một sự thật – một sự thật về cách bản thân đang đánh giá điều gì đó trong đời mình như thế nào. Hãy trải nghiệm mọi cảm xúc và xem chúng như một manh mối cho các phán xét giá trị của bản thân.

Bước 2: Xác định cảm xúc

Sau khi bạn đã cam kết đối mặt với thực tại trong việc cảm nhận cảm xúc, bạn nên tiến đến xác định loại cảm xúc cụ thể đó và đặt cho nó một tên gọi đúng đắn. Tức giận (anger) khác với thất vọng (frustration). Vui thích (delight) không giống với hy vọng (hope).

Trên trang web của tôi, bạn có thể tìm thấy danh sách những cảm xúc của con người, có thể sử dụng nó như một thực đơn cảm xúc để lựa chọn (tham khảo myhappiness.team/emotions). Tôi thấy danh sách này rất hữu ích trong việc mở rộng vốn từ vựng cảm xúc và có thể hiểu biết sâu sắc hơn về những trải nghiệm cảm xúc của bản thân. Khi đã xác định rõ ràng và chính xác loại cảm xúc mà mình trải qua, bạn đã tiến thêm một bước trong việc hiểu chính xác điều mà bản thân đang đối mặt.

Bước 3: Tìm hiểu ‘cái ẩn giấu bên trong cảm xúc’

Một khi chúng ta đã xác định được cảm xúc đó, chúng ta cần nội quán hay “tìm hiểu cái ẩn giấu bên trong” nó để khám phá và biết được quá trình tư duy đã khơi gợi nên cảm xúc ấy. Trong bước này, chúng ta hãy hỏi chính mình: Phán xét giá trị nào tạo ra cảm xúc đó? Bằng cách nào tôi kết luận rằng trải nghiệm này chứng thực cho việc bản thân trở nên băn khoăn, hào hứng, khó chịu, tức giận, hay kích thích?

Mục đích là đem đến cho nhận thức của mình quá trình logic đã diễn ra trong tiềm thức và đã kích hoạt loại cảm xúc được-xác-định ấy. Chúng ta làm điều đó như thế nào?

Giả sử, trong phút chốc, bạn cảm thấy một kiểu cảm xúc tiêu cực về công việc, và cái cảm xúc này khiến bạn nghĩ đến chuyện bỏ việc. Trong trường hợp này, cảm xúc của bạn giống như cờ đỏ báo hiệu cho bản thân có điều gì đó không ổn. Sẽ là bộc phát và cảm tính (emotionalistic) nếu như hành động theo kết luận rằng bạn cần  nghỉ việc trước khi suy ngẫm thêm – không có gì sai khi có cảm xúc, nhưng chỉ phụ thuộc vào cảm xúc (emotionalism) là đưa ra những quyết định dựa trên nguồn cảm xúc đầu vào mà không có thêm tư duy có-lý-trí nào. Thay vì như vậy, bạn quyết định nội quán và tự đặt cho bản thân mình một vài câu hỏi: Tôi đang cảm thấy gì? Tôi đang nản lòng, thiếu động lực, hay chỉ buồn chán? Nguyên nhân là gì? Có phải lý do là đề tài không đủ thú vị? Có phải vấn đề về chất lượng của nhóm mà tôi đang làm việc cùng? Hay vì tôi không tin vào tiềm năng thành công của sản phẩm trên thị trường?

Khi đặt ra những câu hỏi đó, tiềm thức của bản thân sẽ phối hợp bằng cách hỗ trợ tìm ra những câu trả lời đúng đắn. Vậy thì, bạn hãy mở một trang giấy trắng và bắt đầu viết, hãy để tâm trí thuộc về tiềm thức của bạn dẫn đường.

Đây là đoạn nội quán vắn tắt mà một người đã chia sẻ với tôi. “Tôi cảm thấy thiếu động lực và hơi nản lòng. Phải, giờ đây tôi nhận ra rằng đó là bởi vì tôi không tin tưởng vào sản phẩm. Đội nhóm này thì rất tuyệt vời. Tôi thích hầu hết các thành viên trong nhóm, và họ không phải là lý do tôi muốn rời đi. Thực ra, tôi đã học hỏi được rất nhiều từ sếp của mình, và đó là điều tích cực, nhưng tôi hiểu bản thân mình; tôi là người rất tập-trung-vào-sứ-mệnh (mission-driven), và việc sản phẩm của chúng tôi không đủ sáng tạo đã thực sự khiến tôi bận tâm. Đó là lý do tại sao tôi không còn động lực. Tôi không tin chúng tôi sẽ thành công khi cạnh tranh với đối thủ, và tôi không muốn là một phần trong nhóm thất bại.”.

Khi được trang bị những hiểu biết như vậy, bạn có thể tiến gần đến việc đưa ra quyết định đúng đắn, có-lý-trí.

7-câu hỏi hướng dẫn tự nội quán để hiểu cảm xúc của bản thân

Bây giờ, tôi sẽ giới thiệu một trong những công cụ kích-hoạt-hạnh-phúc mạnh mẽ nhất, nó cho phép bạn khám phá ra những sự thật sâu sắc về chính mình. Nó giống như một chiếc đèn hiệu chiếu rọi vào những tích hợp sâu thẳm nhất trong tiềm thức của bạn, làm cho chúng hiện rõ và có thể hiểu được. Bạn có thể nhìn thấy những đam mê, khả năng tưởng tượng, khát khao cũng như những đánh giá bị bóp méo và sai lệch của mình. Công cụ này đã giúp tôi tìm hiểu sâu hơn thế giới nội tâm của mình và từ đó hiểu thấu những niềm tin và tiền đề sâu thẳm nhất của bản thân, biết rõ hơn về việc tôi là ai và tôi thực sự muốn gì. Nó hỗ trợ làm cho những trải nghiệm tiềm thức và ý thức trở nên tương thích, nhất quán đến mức tôi không còn bị kinh ngạc bởi những phản hồi và thế giới cảm xúc bên trong mình nữa. Quan trọng hơn hết, công cụ này cho phép tôi đưa ra những quyết định dẫn dắt bản thân hướng đến hạnh phúc và khả năng tự-biểu-đạt sâu sắc.

7-câu hỏi hướng dẫn nội quán (tham khảo myhappiness.team/introspection) là một chuỗi các câu hỏi dẫn dắt bạn đi từng bước một tiến đến việc hiểu thấu cảm xúc của bản thân và những khuôn mẫu tư duy tự động đang xảy ra trong phần tiềm thức thuộc bộ não của bạn. Hướng dẫn này đảm bảo bạn luôn bám sát với những gì có thực và khách quan, thay vì hành động theo những cảm xúc chưa được xử lý hoặc ngăn chặn chúng rồi hành động mà không có sự chỉ dẫn mang tính gợi ý của cảm xúc.

Bất cứ khi nào bạn cảm thấy điều gì đó có ý nghĩa nhưng lại khiến bạn lo lắng hay mang đến cho bạn niềm vui theo cách không thể lý giải, gây bối rối hay làm hoang mang, hãy bắt đầu bằng cách tìm đến một môi trường yên tĩnh, mở sổ ghi chép, lấy một tờ giấy trắng, hoặc chỉ cần mở một ghi chú mới hoàn toàn trống trên máy tính của bạn.

Trước khi tiếp tục, hãy chậm lại và hít thở sâu vì chúng ta sắp lặn vào bên trong. Lý do chúng ta viết ra thay vì thực hiện quá trình này trong đầu là vì, chúng ta đang cố gắng tránh xa những dòng suy nghĩ chớp nhoáng và không gian giới hạn2 trong tâm trí có ý thức của bản thân. Chúng ta cần chậm lại, bẻ vỡ mọi thứ thành từng phần, và sử dụng trang giấy đó để nắm giữ chuỗi suy nghĩ giúp chúng ta có thể đi sâu hơn mức bình thường. Tôi nhận thấy việc viết bằng bút giúp tâm trí mình dịu lại đến mức có thể chắc chắn những điều đang viết là chân thật và đáng giá. Nếu tôi đi quá nhanh, chất lượng của sự thấu hiểu sâu sắc sẽ bị giảm sút. Vì vậy, dù cho bạn có gõ bàn phím máy tính, hãy ý thức để cố gắng làm chậm nó lại. Chúng ta đang tìm kiếm sự chính xác và rõ ràng, chứ không phải số lượng trang giấy.

Hãy ngồi xuống một cách thoải mái, cố gắng thư giãn, và giữ vai trò là người tự trị liệu tâm lý cẩn trọng và đầy tò mò. Đây là khoảng thời gian khám phá. Chúng ta sắp đi sâu vào cội nguồn – chính là tâm trí của bạn.

Hãy bắt đầu bằng cách hồi tưởng và trải nghiệm lại sự kiện gợi lên cảm xúc mà bạn đang cố gắng thấu hiểu rõ hơn. Nhắm mắt lại và đắm chìm trong đó một lúc, cố gắng nhớ lại những chi tiết và phản ứng cảm xúc của bạn đối với chúng.

Dưới đây là những câu hỏi:

  1. Chuyện gì đang xảy ra? Vui lòng hãy viết những sự kiện thôi. Không đánh giá hay giải thích, chỉ mô tả những gì xảy ra trong thực tế, như thể một máy quay bên ngoài và người tường thuật đang kể lại.
  2. Tôi đang cảm thấy cảm giác gì? Xác định cũng như gọi tên chính xác cảm giác hoặc cảm xúc (nhắc lại, tham khảo myhappiness.team/emotions).
  3. Tại sao tôi cảm thấy điều này? Lý do trực tiếp cho việc vì sao tôi cảm thấy điều mà tôi đang cảm nhận trước khi nội quán sâu hơn. Thỉnh thoảng, thật dễ xác định lý do cho cảm xúc đó, bằng cách nhận diện nhu cầu không được thỏa mãn của bản thân. Nếu bạn thấy đúng là trường hợp này, bạn có thể tham khảo danh sách các nhu cầu của con người ở đây (myhappiness.team/needs).
  4. Phán xét giá trị hay suy nghĩ nào đang kích hoạt cảm xúc đó? Đây là lúc bạn phải cố gắng giữ quan điểm khách quan, quan sát từ bên ngoài, bằng cách hỏi: nếu cảm nhận như vậy về những gì đã xảy ra, thì tâm trí người này đang áp dụng tiêu chuẩn hay logic nào để cảm thấy những gì đang cảm thấy? Họ đang áp dụng phán xét nào để giải thích cách cảm nhận đó? Bản thân phải tin vào điều gì để cảm thấy như vậy?
  5. Phán xét giá trị đó có đúng không? Nó có mang tính lý trí không? Nó có khách quan không? Hãy tự hỏi liệu logic được áp dụng trong đánh giá đó có mang tính lý trí không. Nó có rõ ràng không? Bạn nghĩ gì nếu ai đó khác suy nghĩ theo cách như vậy?
  6. Tôi nên làm gì tiếp theo? Dựa trên sự hiểu biết rõ hơn về những gì đã xảy ra, phản hồi cảm xúc của bản thân và tính hợp lý của nó, lộ trình hành động đúng đắn sẽ là gì? Liệu tôi có nên thay đổi cách mà tôi nghĩ mình phải thực hiện để đáp lại cảm xúc này không?
  7. Tôi đã học được gì? Bạn vừa khám phá ra một tiêu chí phán xét và lý luận tự động mà tâm trí thuộc về tiềm thức của bạn áp dụng để gợi lên một cảm xúc. Đây là một phát hiện quan trọng. Hãy nắm bắt sự hiểu biết sâu sắc đó và nghĩ cách cải thiện quá trình này trong tương lai. Đây là thành quả của toàn bộ bài thực hành này, vậy nên đừng bỏ qua cơ hội để khiến những phản hồi cảm xúc của bạn trở nên khách quan hơn, lý trí hơn và thích đáng hơn. Chúng sẽ dẫn bạn đến những quyết định sáng suốt hơn và nâng cao chất lượng cuộc đời. Tôi có cả một danh sách mà tôi gọi là “Những Sự thật của tôi (My Truths)” nơi đúc kết tất cả những sự thật mà tôi biết nó có thực về những phán xét giá trị tự động của mình.

Đây là một ví dụ đã giúp tôi cứu vãn mối quan hệ với con gái của mình, Shiri. Con bé đã đăng ký vào quân đội Israel, trái ngược với lời khuyên của tôi. Đây là những gì tôi đã viết:

  1. Chuyện gì đã xảy ra? “Con gái tôi quyết định ghi danh vào quân đội Israel sau khi dành một năm tạm nghỉ để trải nghiệm (gap year) ở Israel. Tôi đưa con bé đến sân bay và chúng tôi ôm nhau. Cả hai đều khóc lúc chào tạm biệt. Khi lái xe về nhà, tôi cảm thấy thật tệ”.
  2. Tôi cảm thấy gì? “Tôi cảm thấy thất bại, thậm chí có lẽ là bất lực”.
  3. Tại sao tôi cảm thấy như vậy? “Vì tôi nghĩ con gái mình đang mắc sai lầm. Tôi muốn con hạnh phúc, nhưng tôi không cho rằng đây là con đường đúng đắn dành cho nó. Con bé có thể học được nhiều hơn nếu nghe lời khuyên của tôi, gia nhập vào một trong số các công ty ở thung lũng Silicon, và tôi có thể giúp con có công việc. Con bé không nghe lời khuyên của tôi, và trong một năm, con có lẽ sẽ hối tiếc về tất cả những điều này. Đây là lý do vì sao tôi cảm thấy thất bại và bất lực; tôi chẳng thể làm được gì trong hoàn cảnh này”.
  4. Suy nghĩ hay phán xét giá trị nào đang kích hoạt cảm xúc đó? “Tôi thấy thất bại vì con không lắng nghe mình và làm theo những gì tôi cho là đúng. Tôi nghĩ rằng mình biết điều gì tốt cho con và con đường nào nên đi. Dù sao đi nữa, tôi có nhiều kinh nghiệm sống hơn con, và tôi biết loại sai lầm nào mình từng mắc phải vào tuổi đó. Tôi không muốn con lặp lại những sai lầm tương tự và tôi không thích việc con không lắng nghe mình”.
  5. Phán xét giá trị đó có đúng không? Có mang tính lý trí? Có khách quan không? “Tôi phải thừa nhận: đây hoàn toàn là những suy nghĩ lạc hậu. Đó là cuộc đời của con. Con bé phải tự vạch ra con đường của riêng mình và học hỏi từ những thành công cũng như những thất bại của bản thân. Tôi là một người 50 tuổi đang áp quan điểm và trải nghiệm của mình lên quyết định của một cô gái 19 tuổi. Thật không công bằng, và không hợp lý. Tôi đang phóng chiếu những giá trị của mình lên con. Thậm chí làm sao tôi biết được điều gì sẽ khiến con hạnh phúc? Có lẽ con bé sẽ thích quân đội và học hỏi được nhiều điều về bản thân trong quá trình đó. Hơn nữa, vì sao tôi lại mong đợi con lắng nghe và làm theo lời khuyên của mình? Khi ở tuổi con, tôi cũng không lắng nghe cha mẹ của mình, và tôi vui vẻ vì điều đó. Phán xét này hoàn toàn sai.”
  6. Tôi nên làm gì tiếp theo? “Tôi nên gọi cho con rồi nói tôi yêu và ủng hộ con bất kể điều gì. Tôi thực sự cần xin lỗi vì đã khiến con cảm thấy buồn bởi quá trình suy nghĩ sai lầm của mình. Tôi sẽ nói với con rằng tôi tôn trọng quyết định của nó và tôi luôn ở đây bên con”.
  7. Tôi đã học được gì? “Tôi có xu hướng nghĩ rằng mình biết điều gì tốt cho người khác mà không xem xét việc họ có lẽ có thang bậc và hệ thống giá trị hoàn toàn khác. Đây là điều đặc biệt quan trọng cho sự kết nối của tôi và con cái vì tôi quan tâm đến chúng quá nhiều. Tôi phải ngăn bản thân mình đưa ra lời khuyên một cách bản năng. Tôi cần đợi đến khi chúng yêu cầu điều đó. Lần sau, tôi sẽ đếm đến ba trước khi đưa ra bất cứ lời bình luận phán xét nào về lựa chọn của người khác. Hãy đặt ra một câu thần chú: đừng đưa ra lời khuyên nếu không được yêu cầu. Được chứ? Điều đó sẽ khiến tôi thành một người tốt hơn”.

Thực hiện bài tập này mang đến cho tôi rất nhiều khoảnh khắc “wow” khi tôi khám phá những sự thật về cách mình suy nghĩ. Nó khiến tôi trở nên sâu sắc hơn và nhận biết những lầm lẫn cũng như sai sót trong thế giới cảm xúc của bản thân. Hơn nữa, nó còn giúp tôi kiểm nhận, củng cố cũng như tán dương những tư duy tốt và những phản hồi cảm xúc có căn cứ, góp phần xây dựng lòng tự tôn và sự tự tin của bản thân.

Quan trọng hơn, nó giúp tôi kết nối lại với con gái của mình và phát triển mối quan hệ tuyệt vời với con cho đến hôm nay.

Đối diện với đứa trẻ “4 tuổi” bên trong mình

Như tôi đã đề cập trước đó, tâm trí có ý thức của bạn chính là “người trưởng thành có trách nhiệm” trong mối quan hệ với tâm trí thuộc về tiềm thức (dĩ nhiên đây là một cách nói ẩn dụ). Cách tiếp cận của tôi khi phát hiện một phán xét phi lý trí mà tâm trí thuộc về tiềm thức đang áp dụng là cách chúng ta sử dụng khi giáo dục một đứa trẻ bốn tuổi. Tôi xem tâm trí thuộc về tiềm thức của mình như một đứa trẻ thú vị, yêu cuộc sống, thông minh nhưng còn ngây thơ. Đứa trẻ này muốn mọi thứ và bốc đồng. Cách tốt nhất để giáo dục nó suy nghĩ khác đi là, trò chuyện một cách lý trí, đồng cảm, và tử tế như một vị phụ huynh tốt. Tôi thực hiện điều đó khi yên tĩnh và tôi có thể tập trung vào buổi trò chuyện với chính mình theo cách khiến bản thân sẽ lắng nghe thực sự. Tôi thực hiện điều đó trong khi thiền hoặc nội quán, khi nằm trên giường hoặc trong nhà tắm. Tôi cũng tha thứ cho bản thân khi lặp lại vài lỗi lầm, vì tôi biết cần có thời gian để thay đổi các phán xét giá trị đã khắc sâu.

Khi tôi trò chuyện với chính mình, tôi cố gắng không tức giận cũng không thất vọng. Tôi giải thích cho mình vì sao cảm xúc này không phải là một phản hồi đúng đắn và đề nghị đứa trẻ bốn tuổi bên trong mình xem xét lại điều đó. Cách này thực sự hiệu quả. Việc chấp nhận rủi ro và tạo ra những thay đổi trong đời trở nên dễ dàng hơn, giúp tôi giải phóng bản thân để đưa ra nhiều quyết định tuyệt vời hơn, những quyết định hướng đến trạng thái hạnh phúc sâu sắc hơn.

Sau phiên nội quán về con gái, tôi nhớ mình đã trò chuyện với bản thân trong lúc tắm về những bài học đã rút ra và tự nhủ phải chú ý vào lần sau mỗi khi vội vàng đưa ra lời khuyên. Điều đó giống như tạo ra một ghi chú tinh thần cho bản thân. Một ngày sau đó, tôi đã có sự cải thiện trong suốt buổi họp nhóm ở chỗ làm việc, giữ im lặng và lắng nghe ngay cả khi có xu hướng lao ngay vào khuyên nhủ. Sau buổi họp đó, cả thành phần ý thức lẫn tiềm thức trong tôi đều vui vẻ. Đó là câu chuyện tôi đã cư xử kỳ cục ra sao…

  1. Tham khảo Automatization ↩︎
  2. Tham khảo Crow Epistemology ↩︎
<< Phần trước << | | | | | >> Phần tiếp theo >>
<<Trở lại mục lục>>

Bình luận về bài viết này