Muốn một cách đúng đắn
SPL | TAL TSFANY
Nguyên bản SECRETS OF A PASSIONATE LIFE: A Thinker’s Guide to Profound Happiness
BẠN ĐỌC SÁCH, HỌC HỎI, thức dậy mỗi ngày, và cố gắng hết sức để đạt được nhiều thứ. Tại sao vậy?
Lý do là vì những gì chúng ta theo đuổi chính là danh tiếng tự thân, lòng tự tôn của chúng ta. Chúng ta muốn sống và biết rằng mình đang làm tốt nhất để biểu đạt bản thân và khả năng của mình trong thế giới này.
“Làm tốt nhất” nghĩa là gì? “Điều tốt nhất” trong chúng ta là gì?
Trải nghiệm làm người là một trải nghiệm nội tại. Chúng ta sống trong chính mình, là chính mình, và thấu hiểu chính mình. Chúng ta biết bản thân là ai, suy nghĩ thế nào, yêu thích điều gì, và có năng lực thực hiện việc gì. Chúng ta liên tục trải nghiệm vòng lặp phản hồi (feedback loop) từ thực tại, điều này cho biết mức độ hiệu quả trong việc theo đuổi mục tiêu và mục đích của mình. Nếu thông tin này được hợp nhất một cách đúng đắn, sẽ tạo ra sự thấu hiểu nội tại về bản thân là ai và “điều tốt nhất” của bản thân có thể trông như thế nào. Sự hiểu biết đó tạo ra một tiêu chuẩn, rõ ràng hoặc ẩn ngầm, về những gì chúng ta xem là thành công và xứng đáng với lòng tự tôn của chính mình. Tiêu chuẩn này ở trạng thái động và luôn thay đổi, tùy thuộc vào vòng lặp phản hồi liên tục từ thực tại về phạm vi năng lực của chúng ta, bao gồm khả năng, tri thức, kỹ năng, hạn chế, nguồn lực và những thứ khác.
Vấn đề đặt ra là: so với tiêu chuẩn này, mục tiêu của chúng ta như thế nào? Chúng ta có đang hướng tới điều gì đó thực sự mang lại lòng tự tôn mà bản thân đang tìm kiếm không? Đây là lý do vì sao chúng ta cần học cách muốn một cách đúng đắn.
Biết được cách muốn mang nhiều ý nghĩa: Nó có nghĩa là chúng ta lựa chọn loại giá trị khả thi và có thể đạt được nhưng đồng thời cũng đầy thử thách và hứng thú – những giá trị sẽ thăng cấp cuộc đời mình, cho phép bản thân phát triển, mở rộng, đào sâu và dẫn đến lòng tự tôn đích thực. Nó có nghĩa là xây dựng một cảnh tượng rõ ràng về phiên bản của cuộc đời mình sẽ như thế nào khi đạt được những giá trị đó và lộ trình để khiến thực tại đó trở thành hiện thực.
Tôi chưa nói đến phương thức để đạt được những gì bạn muốn. Tôi chỉ đang nói đến ý nghĩa của việc muốn và muốn một cách đúng đắn.
Mục tiêu của việc học cách trở thành một “người-muốn” tuyệt vời là xây dựng loại động lực có thể kích hoạt quá trình hành động hướng đến thành tựu giá trị – hành động có-lý-trí, có mục đích, rõ ràng, nhất quán, và hiệu quả. Loại hành động này rất có thể sẽ dẫn tới thành tựu giá trị, và từ đó, mang lại cho chúng ta trạng thái hạnh phúc cũng như gia tăng lòng tự tôn.
Hãy thảo luận thêm về việc làm thế nào để muốn một cách đúng đắn.
Nghĩ về bất kỳ cuốn tiểu thuyết hay bộ phim giả tưởng nào mà bạn từng đọc hoặc từng xem. Mỗi tác phẩm trong số đó (giả sử chúng đều hay) đều có cùng một siêu-chủ-đề (meta-theme): một người thực sự rất muốn điều gì đó vốn khó thực hiện, nhưng cuối cùng họ cũng đạt được hay một phiên bản gần giống với những gì họ muốn.
Cuộc đời của chúng ta có thể trở nên tuyệt-vời-quả-cảm nếu chúng ta theo đuổi cùng một kiểu siêu-chủ-đề ấy: Muốn điều gì đó có ý nghĩa đối với bản thân, đủ nghiêm túc để theo đuổi, đương đầu với các thử thách cũng như chướng ngại nảy sinh, và đạt được nó. Chúng ta rung cảm với nghệ thuật vì bản thân cũng cần cảm hứng để làm cho cuộc đời mình trở nên tuyệt-vời-quả-cảm – cảm hứng để phát triển tầm nhìn, theo đuổi nó, và biểu đạt nó trong thực tại. Nhiên liệu cho tất cả những điều này chính là sức mạnh của việc muốn.
Giống như việc xem trọng giá trị, hãy nghĩ về khả năng muốn của bạn như một cơ bắp. Bạn muốn một điều gì đó tới mức nào? Bạn có thể say mê nó ra sao? Bạn thực hiện nó nghiêm túc như thế nào? Cơ-bắp-mong-muốn của bạn càng mạnh mẽ, cuộc đời của bạn càng thú vị, và bạn càng có khả năng chấp nhận nhiều mạo hiểm cũng như đưa ra những quyết định không nhân nhượng để có thể cụ thể hóa tầm nhìn của mình. Việc bạn muốn một điều gì đó nhiều đến thế nào sẽ xác định mức độ không thỏa hiệp và mức độ tập trung của bạn trong quá trình đạt được nó. Cuộc đời của một “người-muốn” thực sự sẽ vừa khó khăn hơn vừa đơn giản hơn. Một người-muốn sẽ tập trung hết mức vào những thứ mình muốn, nên xét từ góc độ quan điểm đó, nó đơn giản, nhưng mặt khác, bản thân cần cam kết kiên trì đều đặn mỗi ngày để theo đuổi các mục tiêu đầy táo bạo, và điều này rất khó khăn. Bạn cần thực sự muốn điều gì đó để có kỷ luật thực hiện những điều cần thiết nhằm biến nó thành hiện thực.
Mục tiêu cao
Khi lựa chọn một mục tiêu để tập trung, hãy theo đuổi Cái Số Một, cái lựa chọn có ý nghĩa nhất. Hãy chắc chắn rằng nó có thể đạt được, và không thỏa hiệp.
Thomas làm việc trong một ngân hàng ở Châu Âu. Anh là một chuyên gia trẻ tuổi, đầy đam mê, yêu triết học và kinh tế. Khi tôi làm việc với Thomas về các Giá trị Nổi-bật-thu-hút của anh ấy – một khái niệm mà tôi sẽ giới thiệu trong phần sau của quyển sách – thì nó là điều gì đó kiểu như “thăng chức lên trợ lý giám đốc ngân hàng”. Khi anh ấy mô tả Giá trị Nổi-bật-thu-hút mình đã chọn trước Happiness Team, rõ ràng là không có nhiệt huyết đằng sau giá trị đó. Bài thực hành Ngày Hoàn hảo của bản thân có vẻ không gây cảm hứng và thiếu chân thực. Chúng tôi đã thôi thúc anh. “Hãy quay lại Thiên hà Giá trị và nói cho chúng tôi nghe một phiên bản tương lai không thể tin được trong một năm nữa sẽ như thế nào. Đạt được điều tuyệt vời gì?”
Thomas mỉm cười và trả lời ngay lập tức, “Nó sẽ là việc nghiên cứu liên-lĩnh-vực giữa đạo đức và kinh tế. Nhưng đó chỉ là một giấc mơ.” Tối hôm đó, Thomas được giao bài tập về nhà. Anh phải trở lại với một danh sách các tổ chức nghiên cứu chiến lược hoặc các viện nghiên cứu phù hợp với lĩnh vực mà bản thân anh quan tâm.
Anh ấy đã thực hiện nó. Vào buổi gặp mặt tiếp theo của Happiness Team, anh đưa cho chúng tôi một danh sách dài các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, và những tổ chức học thuật khác. Những tổ chức này đưa ra các loại sản phẩm mà anh vô cùng háo hức. Tất cả chúng tôi đều có thể cảm nhận được sự hào hứng trong giọng nói khi anh nói về chúng. Lúc trình bày xong, anh kết thúc bằng một câu đại loại như, “nhưng điều này, tất cả chỉ là ảo tưởng. Tôi không cơ hội để đến được bất kỳ nơi nào trong số đó.”
“Không!” Tất cả chúng tôi đồng thanh nói, “Không!” Năng lượng, động cơ, và ý nghĩa trào dâng mạnh mẽ này quá tuyệt để ngừng hy vọng. Rõ ràng Thomas đã tự thuyết phục bản thân rằng việc trở thành một học giả kinh tế tại một trong các tổ chức đó chỉ là điều ảo tưởng. Còn chúng tôi, những người ở bên ngoài thế giới nội tâm của Thomas, hoàn toàn không bị thuyết phục.
Với sự khích lệ của nhóm, Thomas đã viết đơn ứng tuyển vào chương trình thực tập sinh, trình bày chi tiết anh đam mê đến mức nào nếu được làm việc cùng họ. Anh ấy phải đưa ra một quyết định khó khăn là từ bỏ tương lai tài chính được đảm bảo do công việc tại ngân hàng mang lại, nhưng sau khi suy ngẫm kỹ về bản chất con đường phía trước của mình, anh chọn con đường đầy say mê này.
Thomas không những được chấp nhận vào thực tập mà còn được bão lãnh visa đến Mỹ, nơi anh đang sống hiện nay. Thomas được thăng chức hai lần trong năm qua và giờ đang xuất bản hết bài luận này đến bài luận khác trong lĩnh vực mà anh rất say mê. Gần đây khi tôi gặp anh tại một hội thảo, anh đang phát triển mạnh mẽ. Anh đã gặp cô gái mình yêu, và họ dọn về sống cùng nhau. Anh ấy đi du lịch đến những công viên đẹp nhất trên khắp nước Mỹ, theo đuổi tình yêu đối với thiên nhiên và đi bộ dã ngoại. Anh cho tôi xem một danh sách các Giá trị Nổi-bật-thu-hút tiếp theo của mình: bắt đầu mở một trung tâm nghiên cứu độc lập, lập gia đình, và thậm chí một chiếc xe hơi thể thao mà anh ấy khát khao.
Thomas đã phải được nhắc nhở rằng tất cả chúng ta nên nhắm đến mục tiêu cao nhất có thể. Tôi không nói rằng mọi thứ thường diễn ra nhanh chóng và hoàn hảo; thường thì không như vậy. Nhưng đừng đánh giá thấp niềm vui của việc theo đuổi một giá trị sâu sắc. Những ngày, những đêm, những mối quan hệ và mọi thứ xung quanh bạn bắt đầu mang nhiều ý nghĩa hơn. Khi bạn thực sự theo đuổi một đam mê, bạn trở thành người thú vị hơn để trò chuyện. Đừng bỏ qua cơ hội trở thành người như vậy.
Một câu hỏi quan trọng mà thỉnh thoảng bạn hãy tự hỏi chính mình: “Tôi muốn theo đuổi loại cuộc đời và hạnh phúc nào?” Những loại và mức độ thịnh vượng cũng như các thành tựu khác nhau, đòi hỏi các cấp độ can đảm, tính bền bĩ, và nỗ lực khác nhau. Theo quan điểm của tôi, bạn nên khao khát đạt được những giá trị cao nhất và có ý nghĩa nhất có thể đối với mình. Đừng nhượng bộ trừ khi đối với bạn, những giá trị đó hoàn toàn không thể thực hiện được. Bạn chỉ có một cuộc đời để sống, vì vậy đừng nghe những lời khuyên trói-buộc-bổn-phận như “làm cái gì đó thực tế đi”. Điều thực tế nhất bạn có thể làm là nhắm đến mục tiêu tốt nhất, đời sống thịnh vượng nhất khả dĩ đối với mình, dù cho nó sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực, thay đổi và đấu tranh. Hãy nhắm đến một cuộc đời xuất sắc. Hãy nhắm đến hành trình tuyệt-vời-quả-cảm của bạn, bất kể nó là gì – trở thành người quản lý dự án giỏi nhất, người kế toán giỏi nhất, nhà vật lý lý thuyết giỏi nhất hay một giáo viên theo phương pháp Montessori giỏi nhất.
Lời nói về sự hối tiếc. Nếu bạn không khiến điều đó trở thành sự thật và luôn thỏa hiệp, đây là cảnh tượng sẽ xảy ra: bạn sẽ già đi và hối tiếc vì đã không bắt lấy những cơ hội cũng như không thực hiện những cú nhảy vọt ấy. Khi tôi gặp những người lớn tuổi hơn và hỏi về cuộc đời của họ, có một chủ đề luôn lặp lại: “tôi tiếc vì đã không thử ”. Chưa bao giờ là, “Tôi tiếc vì đã thử”. Như Jeff Bezos, người sáng lập Amazon.com, thường nói “hãy chọn con đường ít hối tiếc nhất”. Ý ông ta muốn nói là hãy chọn con đường mà nếu không theo đuổi bạn sẽ cảm thấy hối tiếc nhiều nhất. Đây là lời khuyên đúng đắn.
Vậy những lựa chọn nào bạn sẽ hối tiếc nếu không thực hiện?
Yêu hành trình hoặc hãy thay đổi nó
Một chủ đề phổ biến ở những người thành công vượt bậc (và khi nói “thành công” ý tôi là những cá nhân có thể hiện thực hóa bản thân và thực sự viên mãn) chính là, khi được hỏi về động cơ để dốc hết nỗ lực vào thành công của mình, họ nói rằng “Tôi không nhắm đến sự nổi tiếng hay giàu sang; tôi chỉ yêu sự tưởng tượng, thử thách, hành trình. Rồi thành công tự đến theo đó.”
Những người hướng-giá-trị không nhắm đến mục tiêu nổi tiếng hay giàu sang, mà nhắm đến niềm say mê. Họ không quan tâm đến tính an toàn của kết quả; họ tối ưu hóa sự quan tâm và háo hức. Họ không quan tâm đến thanh thế hay địa vị xã hội mà quan tâm đến việc khám phá và sáng tạo. Họ không bị tiền bạc lèo lái (mặc dù không có gì sai nếu trở nên giàu có trong quá trình đó); họ phát triển mạnh mẽ nhờ vào khả năng tự biểu đạt bản thân và tìm ra tiếng nói của chính mình. Sau cùng, họ học cách không hy sinh tầm nhìn tương lai dài hạn để đổi lấy sự hài lòng tức thời ngắn hạn.
Tôi không nói rằng kết quả không quan trọng, tất nhiên chúng có quan trọng. Không thể nào tiếp tục theo đuổi điều gì đó nếu không có những phản hồi tích cực liên quan. Bạn muốn thấy mình đang phát triển và ngày càng tiến gần hơn đến việc hoàn thành những điều bản thân tưởng tượng. Nếu bạn liên tục thất bại, thì hẳn đã sai ở đâu đó, và bạn nên kiểm tra lại tính đúng đắn cũng như tính khả thi của con đường mình theo đuổi . Tuy vậy, điều bạn cần chú ý chính là tình yêu đối với hành trình tìm kiếm. Nếu bạn không thể tận hưởng nó, thì hãy thay đổi. Hãy thay đổi môi trường, hành trình, hay toàn bộ chiến lược, nếu cần.
Tôi muốn thay đổi thế giới này bằng sức mạnh của ý tưởng. Tôi sẽ làm được chứ? Khả năng là rất thấp. Có lẽ tôi không sống đủ lâu để nhìn thấy sự thay đổi văn hóa chính yếu mà tôi mong muốn, nhưng tiến trình này thật đáng-tưởng-thưởng. Tôi đang lần lượt thay đổi từng tâm trí, đồng thời niềm vui khi thực hiện công việc có ý nghĩa và cực kỳ quan trọng này chính là điều giữ tôi lại, và thúc đẩy tôi tiến lên. Có một câu trích dẫn tuyệt vời của Ayn Rand: “Ai tranh đấu cho tương lai, đều đang sống trong tương lai đó hôm nay”. Đó chính xác là những gì tôi cảm nhận về những ngày hôm nay của mình.
Xem trọng một cách có lý trí
Chúng ta đã định nghĩa hạnh phúc là trạng thái xuất phát từ việc đạt được những giá trị của mình. Chúng ta đã thực hiện đánh thức cơ-bắp-giá-trị bằng cách xác định những điều tốt đẹp trong cuộc đời. Chúng ta cũng đã thảo luận về cách bắt đầu chuyển từ việc yêu thích sang muốn một điều gì đó.
Bước tiếp theo, chúng ta cần phải làm một điều gì đó vô cùng quan trọng – điều có thể tiết kiệm cho chúng ta nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ theo đuổi sai lầm những thứ vốn không dẫn đến hạnh phúc. “Điều gì đó” này chính là lý do khiến rất nhiều người bối rối không hiểu vì sao họ không thể hạnh phúc sau khi đạt được các mục tiêu chính mình đặt ra. Đó cũng là lý do của hầu hết những khủng hoảng tuổi trung niên ở những người “có tất cả” nhưng vẫn vật lộn với trầm cảm và thiếu ý nghĩa sống.
Trong quá trình làm việc và hướng dẫn vô số cá nhân hướng đến việc cải thiện hạnh phúc của bản thân, tôi nhận ra cách mọi người chọn những gì họ xem trọng và qua đó, ‘muốn’ là một khía cạnh quan trọng trong khả năng của mọi người để dẫn đến một cuộc đời hạnh phúc. Vậy nên, trước khi chúng ta tiếp tục theo đuổi các giá trị của bản thân, hãy thảo luận về việc xem trọng một cách có lý trí nghĩa là gì.
“Xem trọng [điều gì đó] một cách có lý trí” nghĩa là chắc chắn rằng những điều bạn xem trọng và mong muốn là những điều thăng-cấp-cuộc-sống và phục-vụ-cho-hạnh-phúc. Không phải tất cả các giá trị, sự theo đuổi, và thành tựu đều mang lại hạnh phúc. Tại sao? Việc bạn xem trọng một điều gì đó – bất cứ điều gì bạn cho là quan trọng và đáng khao khát – vẫn chưa đủ tiêu chuẩn để được xem là một giá trị thăng-cấp-cuộc-sống và phục-vụ-cho-hạnh-phúc. Những giá trị đó cần thông qua một bài kiểm tra có-lý-trí, xác nhận rằng chúng thực sự sẽ nâng cao sự sống và góp phần vào trạng thái hạnh phúc, cũng như lòng tự tôn của bản thân.
Chẳng hạn, tôi từng làm việc với một phụ nữ trẻ; cô ấy muốn trở thành kỹ sư môi trường vì cô nghĩ rằng việc cứu thế giới này khỏi tình trạng nóng lên toàn cầu là sự theo đuổi nghề nghiệp quan trọng nhất đối với mình. Cô ấy có từng thực sự quan tâm đến kỹ thuật môi trường không? Không. Cô ấy đam mê sinh học. Mặc dù cô có thể giải thích chi tiết vì sao con đường nghề nghiệp kỹ sư môi trường đáng giá với cô, nhưng theo đuổi nó sẽ là một sai lầm. Vì sao? Bởi vì điều đó không thực sự là của cô ấy. Đó là một giá trị mà người khác đã thuyết phục cô muốn vì nó quan trọng đối với họ. Cô ấy hẳn sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tìm kiếm động lực để biểu đạt hết khả năng của mình trong lĩnh vực này so với lĩnh vực sinh học.
Sự phù hợp giữa giá trị bạn chọn với bản chất của bạn và bản chất của thế giới xung quanh là một trong những phần phức tạp, nếu không muốn nói là phức tạp nhất, trong hành trình theo đuổi hạnh phúc, vì nó liên quan đến việc hiểu tính đúng đắn của những tiền đề đạo đức mà bản thân nắm giữ. Theo tôi, cần nghiên cứu một chút triết học để thực sự đảm bảo rằng các giá trị của bản thân là có-lý-trí, và do vậy, tôi hy vọng bạn sẽ dành chút thời gian để khám phá triết học của Ayn Rand về tư lợi có-lý-trí, như bà đã trình bày trong các tiểu thuyết và trong quyển The virtue of Selfishness1 của mình. Tuy nhiên ngay cả khi không làm vậy, vẫn có một số câu hỏi sẽ giúp bạn đảm bảo các giá trị của mình có-lý-trí hơn.
Hãy hỏi chính mình những câu hỏi như:
- “Giá trị này được tôi lựa chọn phải không?”
- “Lý do tôi muốn giá trị này có dựa vào thông tin tôi là ai và tôi nhận thấy điều gì có ý nghĩa, hay nó xuất phát từ mong đợi và tiêu chuẩn của người khác?”
- “Tôi có tự tin rằng mình muốn điều này và có đủ khả năng để đạt được nó không?”
- “Những giá trị khác của tôi sẽ bị ảnh hưởng như thế nào khi theo đuổi điều này?”
- “Giá trị này có xung đột với bất kỳ giá trị nào khác trong Thiên hà Giá trị của tôi không? Nếu có, vì sao?”
- “Những theo đuổi giá trị nào sẽ phải tạm hoãn lại để đạt được giá trị đã chọn này?”
Cuộc đời bạn là điểm hội tụ của những quyết định theo-đuổi-giá-trị. Quỹ đạo và chất lượng sống được xác định bởi bản chất của những giá trị bạn chọn theo đuổi cũng như những quyết định bạn đưa ra trong quá trình theo đuổi chúng. Vì vậy, hãy cẩn trọng với quyết định theo đuổi cái gì, bởi đó là những quyết định mang tính chiến lược nhất mà bạn sẽ thực hiện.
Dưới đây là một số lời khuyên khác về cách để đảm bảo những giá trị của bản thân là có-lý-trí và phục-vụ-cho-hạnh-phúc.
Đừng giả tạo thực tại
Khía cạnh đầu tiên của việc “xem trọng [điều gì đó] một cách có lý trí” là: đừng giả tạo thực tại.
Đừng mơ mộng về những tưởng tượng không khả thi và không thể đạt được, dựa trên căn tính của bản thân và thực tại đang sống. Câu nói “nếu muốn, sẽ có cách” chỉ đúng khi ý muốn đó hướng đến một con đường khả dĩ và có thể thực hiện trong thực tại cùng với những giới hạn vốn có của nó. Thỉnh thoảng, bạn có thể tìm thấy cảm hứng từ những khát khao không khả thi đối với mình nhưng vẫn có thể tiếp cận chúng gần nhất có thể. Chẳng hạn, tôi luôn muốn trở thành một tay đua xe chuyên nghiệp, nhưng khi bắt đầu tham gia thi đấu ở những cấp độ cao hơn, rõ ràng tôi sẽ không bao giờ đủ giỏi để trở thành người được trả tiền để đua xe. Theo đuổi điều đó sẽ là một sai lầm; thay vì vậy, tôi chọn thi đấu ở cấp độ nghiệp dư và tận hưởng mỗi phút giây ở đó.
Điều này không có nghĩa là bạn không nên ép bản thân đến giới hạn của năng lực nhằm đạt được những khát vọng cao nhất của mình – bạn nên làm vậy. Nhưng khi đã biết rõ rằng mục tiêu của bạn không thể đạt được, hãy tìm một mục tiêu khác vẫn cực kỳ có giá trị và có thể đạt được. Đừng sa vào cái mà tôi gọi là “Lưỡng phân Bổn-phận – Tùy-hứng (Duty – Whim Dichotomy)”. Nhiều sách trợ-giúp-bản-thân (self-help) sẽ nói với bạn hãy gạt đam mê của mình sang một bên vì người ta gắn đam mê đi đôi với sự tùy hứng. Họ sẽ đưa ra vài ví dụ về những ca sĩ, diễn viên không thành công để thuyết phục bạn rằng đam mê mang tính tùy hứng. Vài quyển sách khác sẽ nói với bạn rằng giải pháp là hãy làm điều bản thân mình giỏi hay có thể kiếm tiền từ nó. Đó là lời khuyên hay, nhưng chỉ khi việc theo đuổi ấy chính là điều mà bản thân bạn đam mê – đam mê một cách có-lý-trí. Giải pháp thực sự cho câu hỏi ta nên theo đuổi điều gì, là: hãy vận dụng lý trí và tìm ra mối giao thoa giữa cái bạn thực sự đam mê và cái có thể thực hiện được cũng như có thể đạt được thành tựu.
‘Những Giá trị Mạng nhện’: Những gì bạn muốn có tốt cho bạn?
Hãy thảo luận một khía cạnh rất quan trọng khác của việc “xem trọng [điều gì đó] một cách có lý trí”, điều này đảm bảo rằng những giá trị bạn chọn theo đuổi sẽ thực sự dẫn bạn đến với hạnh phúc. Ngay cả khi những giá trị bạn chọn là khả thi và có thể đạt được, thì câu hỏi vẫn còn đó – chúng có phải là giá trị đích thực của bạn?
Thật dễ dàng để tiếp nhận nhận những giá trị từ người khác hoặc từ nền văn hóa xung quanh chúng ta. Nếu không có một “cơ-bắp-giá-trị” độc lập, mạnh mẽ, người ta thường tiếp nhận các giá trị theo cách thụ động. Họ thích những gì người khác thích, và theo đuổi những gì người khác theo đuổi. Họ khuất phục trước các sắc lệnh xã hội và phát triển những phản hồi giả-cảm-xúc, khiến họ cảm thấy những giá trị đó là của chính mình. Điều này không ổn.
Trong hầu hết các trường hợp, lý do là vì sự xem trọng không phải bắt nguồn từ bản thân, một cá nhân – nó đến từ một điều gì đó hoặc một ai đó khác. Chấp nhận những giá trị theo cách này là điều mà Ayn Rand gọi là “thứ-sinh”. Những giá trị có-lý-trí của bạn nên là giá trị đích thực của bạn chứ không phải là kết quả của những ảnh hưởng từ bên ngoài khuyến khích bạn tiếp nhận giá trị của người khác. Tôi đặc biệt nghi ngờ những tuyên bố kiểu như: “tôi thích giúp đỡ người khác,” “tôi thích điều này bởi vì nó có ích cho cộng đồng,” “tôi chọn tiếp quản công việc kinh doanh gia đình” hay “tôi chọn chuyên ngành đại học này vì nó là ngành khó nhất”.
Ví dụ, bạn sẽ nghĩ gì nếu một người bạn nói rằng cô ấy quyết định theo đuổi nghề y vì cả cha lẫn mẹ của cô đều là bác sĩ, và họ muốn cô cũng trở thành bác sĩ bởi vì “đó là truyền thống gia đình?”. Bạn sẽ nói, “Hãy làm điều đó đi!” hay bạn sẽ khuyên cô ấy tạm dừng lại và xem xét liệu giá trị này có thực sự là của cô ấy và kết cuộc nó có khiến cô hạnh phúc và viên mãn? Bạn sẽ nói gì với một người trẻ tuổi luôn yêu thích thiết kế quy hoạch đô thị, đường sá, và những cây cầu nhưng lại quyết định học phát triển phần mềm vì đó là cách nhanh nhất để kiếm tiền?
Sự thật là bạn muốn một điều gì đó không có nghĩa là việc theo đuổi hay thậm chí đạt được giá trị đó sẽ khiến bản thân hạnh phúc – hạnh phúc là kết quả từ việc đạt được những giá trị đích thực của bản thân – những giá trị bắt nguồn và tương thích với thực tại cũng như căn tính của chính mình. Những giá trị mang tính lý trí đối với bạn nếu chúng vượt qua bài kiểm tra để trở thành giá trị đích thực của bạn. Chúng có khả năng khiến bạn hạnh phúc nếu chúng là kết quả của việc nội-quán và ngoại-quán sâu sắc, chứng tỏ rằng những giá trị này được lựa chọn bởi vì ý nghĩa và sự hứng thú mà chúng khơi dậy trong bạn.
Tôi nhận thấy nhiều người chọn theo đuổi những giá trị do người khác hoặc nền văn hóa xung quanh họ đặt ra. Nếu bạn cảm thấy cách lựa chọn theo đuổi giá trị của bản thân có lẽ là trường hợp này, hãy tự hỏi chính mình: vì sao tôi cho rằng những gì người khác nghĩ là quan trọng? Những kỳ vọng của người khác ảnh hưởng đến tôi như thế nào? Những kỳ vọng của họ có tương thích với những giá trị đích thực, tự-chủ của tôi không?
Tôi có đang ưu tiên những xem xét từ bên ngoài thay vì của chính mình không? Tôi có nhận thấy bất kỳ xung đột nào giữa cái cảm-thấy-tốt và cái tốt cho bản thân một cách có lý trí? Nếu có, tôi sẽ làm gì với chuyện đó? Tại sao tôi muốn làm hài lòng người khác trước tiên? Tôi có thực sự tin rằng việc làm hài lòng người khác hay thỏa mãn sự mong đợi của họ sẽ giúp xây dựng lòng tự tôn của chính mình?
Thomas Jefferson đã viết một lá thư cho cháu trai nhỏ của ông ấy vào năm 1787. Trong lá thư đó, có một câu đầy chất thơ về lý trí. Đó là: “Hãy đặt lý trí vững chắc ở vị trí thẩm phán, và mang mọi sự kiện, mọi ý kiến ra trước tòa án đó”. Như Jefferson đã khuyên, bạn nên mang mọi giá trị và mục tiêu ra trước tòa án tâm trí có-lý-trí của mình. Hãy cân nhắc mọi sự kiện và mọi ý kiến, dù là của bạn hay của người khác, để đi đến quyết định liệu những giá trị còn nghi ngờ ấy có thúc đẩy hạnh phúc của bản thân bạn hay không.
Bây giờ là khoảng thời gian thích hợp để quay trở lại Thiên hà Giá trị và dọn dẹp “Những Giá trị Mạng nhện”. Giá trị Mạng nhện là những giá trị đã dần dần len lỏi vào Thiên hà Giá trị của bạn mà lẽ ra không nên có ở đó, vì chúng không mang tính lý trí, chúng không có thực, hay một cách gian dối nhất, chúng không phải là của bạn. Hãy xem xét từng giá trị một, rồi đánh dấu những cái mà bạn nghi ngờ 100% không phải là của mình, bởi vì, cho dù đạt được, chúng vẫn khiến bạn cảm thấy bị lợi dụng, hụt hẫng và trống rỗng.
Hạnh phúc của bản thân là hạnh phúc của chính mình, được dẫn dắt bởi các giá trị của chính mình, sự theo đuổi của chính mình, và những thành tựu của chính mình.
‘Trạng thái niềm vui không-xung-đột’
Đây là một bài kiểm tra khác mà các giá trị của bạn phải vượt qua: chúng có xung đột với những giá trị khác không? Những giá trị bạn chọn để theo đuổi phải cộng hưởng lại thành một tổng thể thống nhất. Trong cuốn tiểu thuyết vĩ đại Atlas Shrugged, Ayn Rand viết, “Hạnh phúc là một trạng thái niềm vui không-xung-đột – một niềm vui không bị trừng phạt hay tội lỗi, một niềm vui không mâu thuẫn với bất kỳ giá trị nào của bản thân và không dẫn đến việc hủy hoại chính mình, không phải niềm vui của việc trốn tránh tâm trí của mình mà là niềm vui của việc sử dụng tối đa sức mạnh của tâm trí, không phải niềm vui của việc giả tạo thực tại mà là niềm vui đạt được các giá-trị-thật, không phải niềm vui của kẻ say xỉn mà là niềm vui của người sáng tạo”.
Đảm bảo sự tương thích giữa các giá trị là một bài kiểm tra toàn vẹn dành cho hệ thống giá trị của bạn. Nếu một số giá trị xung đột với những giá trị khác, cảm thấy như chúng vừa tốt vừa xấu, hoặc làm tổn hại các giá trị khác, thì bạn cần điều chỉnh lại hệ thống giá trị của mình để có thể trải nghiệm trạng thái “niềm vui không-xung-đột”.
Chúng ta làm việc đó như thế nào?
Bắt đầu bằng việc tự hỏi chính mình khi nhìn vào Thiên hà Giá trị của bản thân: “Có giá trị nào trong thiên hà của tôi không tương thích với nhau không? Tôi có những giá trị nào khiến bản thân vừa cảm thấy tốt vừa cảm thấy xấu hay vừa thấy hạnh phúc vừa thấy tội lỗi không? Nếu có, vì sao? Tôi có cảm thấy một vài trong số các giá trị của mình không cộng hưởng thành kiểu cuộc đời mà tôi muốn? Nếu có, những giá trị nào đang xung đột?”
Nếu một số giá trị xung đột với những giá trị khác, cho dù chúng có vẻ đúng và mang tính đạo đức đối với bạn, thì bạn biết rằng có điều gì đó đã sai rồi.
Ví dụ , giả sử bạn nhận được đề nghị công việc ở công ty mới, bao gồm việc thăng chức và cơ hội dẫn dắt một dự án sáng tạo. Bạn hào hứng với điều đó, vì nó sẽ đưa sự nghiệp của bạn lên một cấp độ mới. Tuy nhiên, công việc đòi hỏi phải thay đổi chỗ ở, và người bạn đời của bạn đang có công việc yêu thích, lại không muốn chuyển đi. Thoạt nhìn, có một sự xung đột hoặc một kiểu không-tương-thích giữa các giá trị. Người bạn yêu có giá trị cao đối với bạn, và cơ hội nghề nghiệp mới này cũng vậy. Vậy làm cách nào bạn có thể chuyển tình trạng này sang trạng thái niềm vui không-xung-đột mà không bị trừng phạt hay cảm thấy tội lỗi?
Phương pháp tiếp cận hướng-giá-trị để giải quyết vấn đề trên là, xác định rõ ràng các giá trị đang bị đặt vào tình thế nguy hiểm và thang bậc ý nghĩa của chúng đối với bản thân. Một khi bạn có được sự tường minh đó, thì nhiều giải pháp chọn lựa sẽ xuất hiện. Có lẽ cả hai có thể thống nhất rằng bạn sẽ nhận công việc và thường xuyên đi lại cho đến khi có thể đánh giá tốt hơn về công việc mới. Có lẽ cả hai bạn có thể tìm hiểu xem ở nơi mới, người bạn yêu có thể tìm thấy những cơ hội công việc hấp dẫn nào không. Và cứ như thế.
Giả sử người bạn đời có thái độkhông ủng hộ, khiến những giá trị của bạn và của họ xung đột. Điều đó nói gì về mối quan hệ của bạn?
Có nhiều lựa chọn; và tiêu chuẩn dẫn đường để tìm ra một giải pháp đúng đắn là phải điều chỉnh sự tương thích giữa quyết định đó với những giá trị khác để chúng không xung đột lẫn nhau cũng như không xâm phạm thang bậc giá trị của bạn. Việc theo đuổi giá trị mới có thể tạo ra những ràng buộc và thử thách cho các giá trị khác, nhưng tất cả phải tương thích và tối ưu hóa sao cho việc đạt được khả năng biểu đạt và ý nghĩa ở cấp độ cao nhất.
Hãy bàn về sự xung đột tiềm ẩn giữa các giá trị ngắn hạn và dài hạn. Để đưa ra các quyết định có-lý-trí về thứ tự ưu tiên, hãy hỏi chính mình, “Điều gì quan trọng hơn đối với tôi vào lúc này?” Đây không phải là một câu hỏi dễ trả lời, nó đòi hỏi bạn phải xem xét đến các mục tiêu dài hạn của bản thân, những nhu cầu ngắn hạn, những tình huống cụ thể, và nhiều yếu tố khác.
Chẳng hạn, cuối tuần vừa rồi, khi tôi đang viết chương sách này, tôi đã phải quyết định: tôi nên nghỉ viết một ngày, hay phải thúc ép bản thân hoàn thành nó? Điều gì quan trọng với tôi hơn? Không thể khẳng định chắc chắn rằng câu trả lời đúng đắn là “Hãy phục vụ giá trị dài hạn của mình và gắng sức”.Hoàn toàn không. Thực ra, tôi đã quyết định dành thời gian cho con gái, sắp tới con bé sẽ rời gia đình để vào đại học, và tôi sẽ gặp gỡ một người bạn, lắp một cái kệ mới trong nhà, rồi luyện tập đàn ghita điện. Tôi cần sự kết nối và thư giãn đó, hơn là tiếp tục phát triển quyển sách của mình.
Làm thế nào để tôi biết đó là điều có-lý-trí để thực hiện? Tôi cần phải đánh giá xem lựa chọn nào mang lại nhiều hạnh phúc hơn trong bối cảnh nhu cầu của tôi đang phân vân giữa hoạt động sáng tạo và tiêu khiển. Tính lý trí trong quá trình ra-quyết-định này là việc xác định được bản chất và nhu cầu của cơ thể cũng như tâm trí trong một tình huống cụ thể. Vậy thì, đôi khi, kết luận có-lý-trí nên là sự lựa chọn dành cho niềm vui ngắn hạn.
Hạnh phúc của tôi là một đích-đến-tự-thân, không phải là bổn phận dưới bất kỳ hình thức nào khác.
Khi bạn nhìn thấy xung đột giá trị, hãy giải quyết nó. Mầm mống của sự phi lý trí và thiếu rõ ràng là gốc rễ của mọi xung đột. Hãy dành thời gian để tìm ra nó; quá trình này sẽ đưa bạn đến những quyết định tốt nhất, mà hạnh phúc của bản thân bạn phụ thuộc vào những quyết định đó.
Lúc bạn đạt đến những khoảnh khắc “a ha!” khi hiểu cách giải quyết các xung đột giá trị, những nhận-thức mới mẻ sẽ dần rõ nét. Một số cái sẽ khó chấp nhận và khó hành động. Hãy gom góp đủ sự dũng cảm để thay đổi mọi thứ khi cần – một mối quan hệ mới, một công việc mới, một căn nhà mới, một bước ngoặt nghề nghiệp mới, hay hình thành một thói quen mới. Tất cả những điều đó đều đòi hỏi sự thay đổi và sự thay đổi có thể gây khó chịu, nhưng đó chính là những gì hạnh phúc thường đòi hỏi.
<< Phần trước << | | | | | >> Phần tiếp theo >>
<<Trở lại mục lục>>
REASON 