<<Lexicon
Nguồn: https://courses.aynrand.org/lexicon/emotions/
Cơ chế dễ chịu–đau đớn ở cơ thể người là một chỉ báo tự động về sự khỏe mạnh hay thương tổn của cơ thể, một phong vũ biểu cho lựa chọn cốt yếu khác của bản thân, sống hoặc chết; cũng như vậy, cơ chế cảm xúc của ý thức con người hướng tới phục vụ việc thực thi cùng chức năng, một phong vũ biểu ghi nhận sự lựa chọn thay thế giống hệt vậy thông qua hai cảm xúc cơ bản: vui sướng hoặc thống khổ. Cảm xúc là kết quả tự động từ việc phán xét giá trị của con người do tiềm thức của bản thân tích hợp; cảm xúc là sự đánh giá điều gì đẩy mạnh hoặc đe dọa các giá trị của bản thân, điều gì có lợi hay chống lại ta – là chiếc máy tính nhanh như chớp cho ta biết tổng lợi nhuận hoặc tổn thất mình đang có.
Tuy nhiên, nếu như tiêu chuẩn giá trị vận hành cơ chế vật lý về dễ chịu–đau đớn trong cơ thể con người là tự động và bẩm sinh, được quyết định bởi bản chất cơ thể người – thì tiêu chuẩn giá trị vận hành cơ chế cảm xúc của con người lại không thế. Vì con người không có tri thức tự sinh, nên không có giá trị tự sinh; vì con người không có bất kỳ ý tưởng bẩm sinh nào, nên cũng không thể có những phán xét giá trị bẩm sinh.
Con người sinh ra đã có cơ chế cảm xúc, cũng tương tự như việc ta sinh ra đã có cơ chế nhận thức vậy; nhưng, khi chào đời, cả hai cơ chế này đều là “trang giấy trắng” (tabula rasa). Chính khả năng nhận thức của con người, tâm trí của con người, mới là thứ quyết định nội dung của chúng. Cơ chế cảm xúc của con người giống như một chiếc máy tính điện tử, mà tâm trí của bản thân phải lập trình – và việc lập trình bao gồm những giá trị mà tâm trí mình lựa chọn.
Song, vì tâm trí con người không tự động hoạt động, nên giá trị của bản thân, cũng như tất cả tiền đề của bản thân, đều là sản phẩm của tư duy hoặc thoái thác: con người lựa chọn giá trị của bản thân bằng một quá trình tư duy có ý thức – hoặc chấp nhận các giá trị một cách ngầm định, bằng những liên kết tiềm thức, dựa trên đức tin, dựa trên thẩm quyền của ai đó, bằng một dạng thẩm thấu xã hội hoặc bắt chước mù quáng. Cảm xúc được sản sinh từ những tiền đề của con người, được nắm giữ theo ý thức hoặc tiềm thức, tường minh hoặc ngầm ẩn.
Bài viết: The Objectivist Ethics (Đạo đức học Khách quan luận)
Tựa sách: The Virtue of Selfishness (Phẩm hạnh vị kỷ)
Tiềm thức của bạn giống như một cái máy-tính — phức tạp hơn những cái máy tính mà con người có thể tạo ra — chức năng cốt yếu của cái máy-tính này là hợp nhất các ý tưởng của bạn. Ai lập trình nó? Ý thức của bạn. Nếu bạn cứ theo linh cảm, nếu bạn không đạt được bất kỳ ý niệm chắc chắn nào, thì tiềm thức của bạn sẽ được lập trình một cách ngẫu nhiên — và bạn ném mình vào vòng kiểm soát của những ý niệm mà bạn không biết là đã chấp nhận chúng. Nhưng bằng cách này hay cách khác, máy-tính của bạn hàng ngày, hàng giờ vẫn sẽ cho bạn những thành phẩm dưới dạng cảm xúc – chúng sẽ đưa ra những ước đoán nhanh như chớp về những thứ xung quanh bạn, vốn được tính toán theo giá trị của bạn.
Bài viết: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Tựa sách: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Một cảm xúc như vậy chẳng nói cho bạn biết điều gì về thực tại, ngoài sự thật rằng thứ gì đó cho bạn một cảm giác nào đó. Nếu không có sự cam kết trung thực tuyệt đối dành cho nội quán – dành cho sự nhận diện về mặt khái niệm các trạng thái bên trong bản thân – bạn sẽ không khám phá ra được mình cảm thấy thế nào, điều gì khơi gợi cảm giác đó và liệu cảm giác của bạn có phải là một phản ứng thích hợp với các sự kiện trong thực tại không, hay đó là một phản ứng sai lầm, hoặc một ảo tưởng xấu xa do nhiều năm tự dối gạt bản thân mà ra…
Trong lĩnh vực nội quán, hai câu hỏi hướng dẫn là: “Tôi cảm thấy gì? (What do I feel?)” và “Tại sao tôi cảm thấy như vậy? (Why do I feel it?)”
Bài viết: Philosophical Detection (Truy xét về mặt triết học)
Tựa sách: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Không có tình yêu vô cớ hay bất kỳ loại cảm xúc vô cớ nào. Một cảm xúc là một phản hồi đối với sự thật trong thực tại, một đánh giá do tiêu chuẩn của bản thân điều khiển.
Bài viết: Galt’s Speech (Phát biểu của Galt)
Tựa sách: For the New Intellectual (Dành cho Trí thức mới)
Con người không được lựa chọn về khả năng cảm thấy điều gì là tốt hoặc xấu cho mình, nhưng điều bản thân cho là tốt hoặc xấu, điều sẽ đem đến cho bản thân niềm vui hoặc nỗi đau, điều mà bản thân sẽ yêu hoặc ghét, khát khao hoặc sợ hãi, lại phụ thuộc vào tiêu chuẩn giá trị của bản thân. Nếu ta lựa chọn những giá trị phi lý trí, ta sẽ biến cơ chế cảm xúc của mình từ vai trò của một vệ thần thành kẻ hủy diệt bản thân. Điều phi lý trí là điều bất khả thi; nó là thứ mâu thuẫn với sự thật trong thực tại; những sự thật không thể được thay thế bằng một mong muốn, nhưng chúng có thể hủy diệt người mong muốn kia. Nếu ta khao khát và theo đuổi những điều mâu thuẫn – nếu ta vừa muốn ăn cái bánh của mình lại vừa muốn còn cái bánh đó – thì ta đang phân rã ý thức của mình; ta đang biến sự sống bên trong mình thành cuộc nội chiến giữa những xung lực mù quáng thực hiện trong những xung đột vô nghĩa, không mục đích, rời rạc, đen tối (vốn, một cách tình cờ, là trạng thái bên trong của hầu hết con người ngày nay).
Bài viết: The Objectivist Ethics (Đạo đức học Khách quan luận)
Tựa sách: The Virtue of Selfishness (Phẩm hạnh vị kỷ)
Một cảm xúc choảng nhau với lý trí của bản thân, một cảm xúc mà bản thân không thể giải thích hay kiểm soát, chỉ là cái xác chết của lối tư duy cũ rích mà bạn đã cấm cản tâm trí mình hiệu chỉnh lại.
Bài viết: Galt’s Speech (Phát biểu của Galt)
Tựa sách: For the New Intellectual (Dành cho Trí thức mới)
Chất lượng đầu ra của máy-tính được xác định bởi chất lượng đầu vào của nó. Nếu tiềm thức của bạn được lập trình một cách ngẫu nhiên thì đầu ra của nó cũng sẽ có đặc điểm tương ứng. Có lẽ bạn đã từng nghe thấy thuật ngữ của người lập trình máy tính: “GIGO – Garbage in, Garbage out”, có nghĩa là đầu vào là rác thì đầu ra sẽ là rác. Công thức tương tự cũng được áp dụng cho mối quan hệ giữa tư duy và cảm xúc của con người.
Một người bị cảm xúc chi phối giống như một người bị điều khiển bởi máy-tính có dữ liệu đầu ra không thể nào đọc được. Anh ta không biết liệu chương trình lập trình này là thật hay giả, đúng hay sai, được thiết lập để dẫn anh ta đến sự thành công hay sự hủy hoại, phục vụ cho những mục tiêu của anh ta hay cho một thế lực xấu xa, mờ ám? Anh ta mù tịt ở cả hai phía: mù tịt với thế giới xung quanh và thế giới nội tâm của chính mình, không thể nắm bắt được thực tại hay động cơ của bản thân, và anh ta sống trong sự kinh hãi lặp đi lặp lại đến từ cả hai thế giới.
Bài viết: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Tựa sách: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Cảm xúc không phải là công cụ nhận thức…người ta phải phân biệt (differentiate) suy nghĩ và cảm xúc của bản thân bằng sự tường minh toàn vẹn và chính xác. Người ta không cần phải biết hết tất cả (omniscient) mới sở hữu được tri thức; người ta chỉ cần biết những gì bản thân thực sự biết (know), và phân biệt chúng với những gì mà bản thân cảm thấy (feel). Người ta cũng không cần một hệ thống chính thức về nhận thức luận triết học để nhận ra sự khác biệt giữa cái phán xét được suy xét kỹ lưỡng của chính mình với cảm xúc, mong muốn, hy vọng và sợ hãi của bản thân.
Bài viết: For the New Intellectual (Dành cho Trí thức mới)
Tựa sách: For the New Intellectual (Dành cho Trí thức mới)
Khái niệm “cảm xúc” được hình thành bằng cách giữ lại các đặc điểm phân biệt của hành động tâm lý (một phản-ứng-tự-động bắt nguồn từ việc đánh giá một thực-tồn1) và bằng cách bỏ qua các nội dung cụ thể (các thực-tồn) cũng như mức độ về cường độ cảm xúc.
Bài viết: Concepts of Consciousness (Các khái niệm thuộc về ý thức)
Tựa sách: Introduction to Objectivist Epistemology (Giới thiệu về Nhận thức luận của Triết học Khách quan)
Cảm xúc là phản hồi tự động, là kết quả tự động từ những tiền đề giá trị của con người. Chúng là hệ quả, không phải nguyên nhân. Không có sự xung đột tất yếu, không có sự phân đôi giữa lý trí và cảm xúc — miễn là bản thân người này tuân theo mối quan hệ đúng đắn giữa chúng. Một người có-lý-trí biết — hoặc chủ tâm khám phá — nguồn gốc cảm xúc của bản thân, những tiền đề cốt yếu tạo ra cảm xúc đó; nếu các tiền đề đó sai, anh ta sẽ sửa chữa chúng. Anh ta không bao giờ hành động theo những cảm xúc mà bản thân không thể giải thích, hay không hiểu ý nghĩa của chúng. Khi đánh giá một tình huống, anh ta biết vì sao mình phản ứng như vậy và liệu mình có đúng không. Anh ta không có những xung đột bên trong, tâm trí và cảm xúc của bản thân anh được hòa điệu, ý thức của anh đang trong trạng thái hòa hợp hoàn toàn. Cảm xúc không phải là kẻ thù của bản thân, mà là những phương tiện để mình tận hưởng cuộc đời. Nhưng cảm xúc không phải người hướng dẫn, tâm trí mới là người hướng dẫn. Tuy nhiên, mối quan hệ này không thể bị đảo ngược. Nếu người ta xem cảm xúc của mình như là nguyên nhân và xem tâm trí mình như là hệ quả thụ động, nếu người ta để cảm xúc dẫn dắt và chỉ sử dụng tâm trí để hợp lý hóa và biện minh cho cảm xúc bằng cách nào đó — thì bản thân người này đang hành động vô đạo đức, anh ta đang tự đẩy bản thân vào bất hạnh, sai lầm, thất bại, và anh ta sẽ không gặt hái được gì ngoài sự hủy hoại — của chính bản thân anh và của người khác.
Bài viết trên tạp chí Playboy, tháng 3/1963
Tạp chí: Playboy, tháng 3/1964
<<Trở lại danh mục thuật ngữ>>
REASON 