<<Lexicon
Nguồn: https://courses.aynrand.org/lexicon/sense-of-life/
Cảm-thức-sống là thể tương đương với siêu hình học ở cấp độ tiền-nhận-thức, là sự đánh giá phức hợp theo tiềm thức, thuộc về cảm xúc, về con người và về tồn tại. Nó quyết định bản chất các phản ứng cảm xúc và tính cách cốt yếu của con người.
Trước khi đủ khả năng nắm bắt một khái niệm như siêu hình học, con người đưa ra những lựa chọn, tạo nên những phán-xét-giá-trị, trải nghiệm những cảm xúc và có được một cách nhìn ẩn tàng nào đó về cuộc sống. Mỗi lựa chọn và phán-xét-giá-trị đều bao hàm một phỏng đoán nào đó về bản thân con người và về thế giới xung quanh — nhất là về khả năng đối mặt với thế giới. Con người có thể rút ra những kết luận có ý thức, những kết luận này có thể đúng hoặc sai; hoặc con người là thụ động về tinh thần và chỉ đơn thuần phản ứng với các sự kiện (tức là chỉ cảm nhận). Dù là trường hợp nào đi chăng nữa, cơ chế tiềm thức của một người vẫn tổng kết các hoạt động tâm lý, tích hợp các kết luận, các phản ứng hay các né tránh thành một tổng gộp cảm xúc, tổng gộp cảm xúc này thiết lập nên một kiểu thói quen và trở thành phản ứng tự động của bản thân với thế giới xung quanh. Ban đầu là một loạt các kết luận (hoặc sự né tránh) đơn lẻ, rời rạc về các vấn đề riêng biệt của bản thân, sau đó trở thành một cảm giác mở rộng về sự tồn tại, một siêu hình học ẩn tàng với sức mạnh thúc đẩy lớn lao của một xúc cảm cơ bản, liên tục — một cảm xúc vốn là một phần trong toàn bộ những cảm xúc khác và làm nền tảng cho tất cả các trải nghiệm của bản thân. Đó chính là cảm-thức-sống.
Bài viết: Triết học và Cảm-thức-sống (Philosophy and Sense of Life)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Trong đời thực, nếu người ta nhìn thấy một phụ nữ xinh đẹp, mặc chiếc đầm dạ hội tinh tế, có một vết rộp trên môi, thì khuyết điểm đó chỉ là một vấn đề nhỏ, chẳng có ý nghĩa gì. Họ sẽ phớt lờ nó.
Nhưng bức tranh vẽ một người phụ nữ như vậy sẽ là sự công kích đồi bại, xấu xa, ghê tởm đối với con người, đối với cái đẹp, đối với tất cả các giá trị — người ta sẽ có cảm giác kinh tởm và vô cùng phẫn nộ với người nghệ sĩ. (Cũng có những người sẽ có cảm giác đại loại như tán thành và thuộc về cùng phạm trù đạo đức như người nghệ sĩ đó).
Phản ứng cảm xúc đối với bức tranh kia là phản ứng tức thời, nhanh hơn nhiều so với tốc độ xác định tất cả các lý do liên quan trong tâm trí người thưởng thức. Cơ chế tâm lý tạo ra phản ứng đó (và tạo ra bức tranh đó) là cảm-thức-sống của một người.
(Cảm-thức-sống là thể tương đương với siêu hình học ở cấp độ tiền-nhận-thức, là sự đánh giá phức hợp theo tiềm thức, thuộc về cảm xúc, về con người và về tồn tại.)
Chính cảm-thức-sống của người nghệ sĩ kiểm soát và hợp nhất tác phẩm của anh ta, điều hướng vô số lựa chọn mà anh ta phải chọn, từ việc chọn đề tài cho đến các chi tiết tinh vi nhất của phong cách. Chính cảm-thức-sống của người xem hay người đọc sẽ hồi đáp tác phẩm nghệ thuật bằng một phản ứng phức tạp nhưng vô-thức, khi chấp nhận và tán thành, hoặc từ chối và lên án.
Điều này không có ý nói rằng cảm-thức-sống là tiêu chuẩn vững chắc của giá trị thẩm mỹ, đối với cả người nghệ sĩ lẫn người thưởng thức. Cảm-thức-sống không phải không thể sai lầm. Nhưng cảm-thức-sống là cội nguồn của nghệ thuật, là cơ chế tâm lý cho phép con người tạo ra một lĩnh vực như nghệ thuật.
Cảm xúc gắn liền với nghệ thuật không phải là cảm xúc (emotion) theo nghĩa thông thường của thuật ngữ này. Người ta trải nghiệm nó như một cảm quan (sense) hoặc cảm giác (feel) thì đúng hơn, nhưng nó có hai đặc điểm liên hệ với cảm xúc: Nó tự động xuất hiện tức thời và có một ý nghĩa-giá trị mãnh liệt, mang tính cá nhân sâu sắc (nhưng mơ hồ) đối với cá thể trải nghiệm nó. Giá trị có liên quan là cuộc sống, và từ ngữ diễn đạt cảm xúc đó là: “Đây là cuộc sống đáng giá đối với tôi”.
Bất kể bản chất hay nội dung về những quan điểm siêu hình học của một người nghệ sĩ có thế nào đi nữa, điều mà một tác phẩm nghệ thuật thể hiện, về cơ bản, trong mọi khía cạnh nhỏ của nó là: “Đây là cuộc sống như tôi nhận thấy”. Ý nghĩa cốt yếu từ hồi đáp của người thưởng thức, trong mọi chi tiết nhỏ của tác phẩm, là: “Đây là (hoặc không phải là) cuộc sống như tôi nhận thấy.”
Bài viết: Nghệ thuật và Cảm-thức-sống (Art and Sense of Life)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Cảm-thức-sống được tạo nên bởi một quá trình khái quát hóa cảm xúc, có thể mô tả như đối thể thuộc tiềm thức của một quá trình trừu tượng hóa, vì nó là phương thức phân loại và tích hợp. Nhưng đó là một quá trình trừu tượng hóa cảm xúc: Nó bao gồm việc phân loại mọi thứ theo những cảm xúc mà chúng khơi dậy — nghĩa là, gắn chặt với nhau, bằng sự liên tưởng hoặc ẩn ý, tất cả những thứ có sức mạnh khiến một cá nhân trải nghiệm cảm xúc giống hệt (hoặc tương tự). Ví dụ: một khu phố mới, một khám phá, một cuộc phiêu lưu, nỗ lực, chiến thắng — hay: những người hàng xóm nhà bên, một bài học thuộc lòng, buổi dã ngoại cùng gia đình, một sự khuyên giải theo lệ thường chung chung. Ở mức độ trưởng thành hơn: một người anh hùng, đường chân trời ở New York, quang cảnh tràn ngập ánh nắng, những sắc màu thuần khiết, âm nhạc ngây ngất — hay: một người khúm núm, một ngôi làng cũ nát, một vùng đất mù sương, những sắc màu xám xịt, âm nhạc dân gian đương đại.
…
Cái tiêu chí chọn lọc thuộc về tiềm thức, không được diễn đạt bằng lời nói hay từ ngữ — loại tiêu chí tạo nên những khái niệm trừu tượng về cảm xúc của con người — là: “Điều quan trọng với mình” hay: “Dạng vũ trụ phù hợp với mình, ở đó mình cảm thấy thoải mái và thư giãn”.
…
Duy chỉ những giá trị mà một người quan tâm hoặc ngày càng xem là “quan trọng”, những giá trị đại diện cho quan điểm ẩn tàng của bản thân về thực tại, thì mới còn mãi trong tiềm thức và hình thành cảm-thức-sống của bản thân.
“Quan trọng là phải hiểu mọi thứ”, “Quan trọng là phải vâng lời cha mẹ”, “Quan trọng là phải tự mình hành động”, “Quan trọng là làm hài lòng người khác”, “Quan trọng là phải đấu tranh cho những gì mình muốn”, “Quan trọng là không tạo ra kẻ thù”, “Sự sống của tôi rất quan trọng”, “Tôi là ai mà dám mạo hiểm chứ?”. Con người là một thực thể tự tạo ra linh hồn – và chính vì những kết luận như vậy mà mọi thứ trong linh hồn của anh ta được tạo ra. (Khi nói “linh hồn”, ý tôi là “ý thức”).
Tổng thể phức hợp các giá trị cơ bản của một người là cảm-thức-sống của bản thân.
Bài viết: Triết học và Cảm-thức-sống (Philosophy and Sense of Life)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Về mặt nhận thức, cảm-thức-sống của một người rất khó xác định, vì thật khó để tách riêng: Nó liên quan đến mọi thứ về người này, đến mọi suy nghĩ, cảm xúc, hành động, mọi phản ứng, mọi lựa chọn và mọi giá trị, đến mọi cử chỉ tự phát, cách đi đứng, nói chuyện, mỉm cười, đến toàn bộ tính cách của người này. Chính điều đó tạo nên “nhân cách” của một người.
Xét về mặt nội hàm, cảm-thức-sống của một người được trải nghiệm với tư cách một nguyên tắc và một điều chính yếu không thể thay đổi — một điều mà người đó không bao giờ thắc mắc, vì chưa từng nảy sinh suy nghĩ đến việc thắc mắc về cảm-thức-sống. Về mặt ngoại diên, cảm-thức-sống của một người — dù chỉ mới quen trong thời gian rất ngắn — gây ấn tượng cho người khác ngay lập tức, nhưng không thể định nghĩa được, một ấn tượng thường được cảm nhận chắc chắn, nhưng lại khó nắm bắt, nếu con người cố gắng xác minh nó.
Điều này khiến nhiều người xem cảm-thức-sống là phạm vi của một kiểu trực giác đặc biệt nào đó, là một vấn đề chỉ có thể lĩnh hội bằng sự thấu hiểu đặc biệt, phi lý nào đó. Sự thật hoàn toàn trái ngược: Cảm-thức-sống không phải là một điều chính yếu không thể quy giản, mà là một tổng hòa rất phức tạp; có thể cảm nhận, nhưng không thể hiểu được bằng một phản ứng vô-thức; để hiểu được cảm-thức-sống thì phải phân tích, xác định và xác minh nó dựa trên nhận thức. Ấn tượng vô-thức của chính mình hoặc của người khác chỉ là một sự dẫn dắt; nếu không được diễn giải, nó có thể là một sự dẫn dắt rất dễ gây lầm lẫn. Nhưng một khi ấn tượng mơ hồ đó được hỗ trợ và kết hợp với sự phán xét có ý thức của tâm trí con người, thì kết quả là sự đoan chắc hân hoan nhất mà con người từng được trải nghiệm: Đó là sự hợp nhất của tâm trí và các giá trị.
Tồn tại của con người có hai khía cạnh, là phạm vi đặc biệt và là sự biểu đạt của cảm-thức-sống: tình yêu và nghệ thuật.
Bài viết: Triết học và Cảm-thức-sống (Philosophy and Sense of Life)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Một nền văn hóa, giống như một cá nhân, đều có cảm-thức-sống hay, đúng hơn là, một thể tương đương với cảm-thức-sống — tức là, bầu không khí mang tính cảm xúc được tạo ra bởi triết lý chủ đạo, bởi quan điểm về con người và về sự tồn tại của chính nền văn hóa ấy. Bầu không khí mang tính cảm xúc này đại diện cho các giá trị chủ đạo của một nền văn hóa và giữ vai trò như một mô-típ nhận diện của một thời đại nhất định, thiết lập xu hướng và phong cách cho thời đại ấy.
Thế nên nền văn minh phương Tây mới có Thời kỳ Lý trí và Thời kỳ Khai sáng. Trong những thời kỳ đó, việc theo đuổi lý trí và trạng thái hiểu biết sâu sắc là sự thúc đẩy trí tuệ chủ đạo đồng thời đã tạo ra bầu không khí mang tính cảm xúc tương ứng nhằm nuôi dưỡng những giá trị này.
Bài viết: The Age of Envy (Thời đại đố kỵ)
Tựa sách: Return of the Primitive: The Anti-Industrial Revolution (Trở lại thòi kỳ nguyên thủy: chống lại cách mạng công nghiệp)
Cảm-thức-sống của một quốc gia được hình thành bởi những ấn tượng ban đầu của mỗi một đứa trẻ về thế giới xung quanh chúng: về những ý tưởng được dạy (mà chúng có thể chấp nhận hoặc không) và về cách hành động chúng quan sát, đánh giá (mà chúng có thể đánh giá đúng hoặc không). Và mặc dù có những ngoại lệ ở cả hai thái cực của phổ tâm lý này — tức là, những người có cảm-thức-sống tốt hơn (đúng đắn hơn về mặt triết học) hoặc tệ hơn so với những người đồng bào của mình — nhưng chính đa số mới định hình điều cốt yếu của cùng một triết lý mang tính tiềm thức. Điều này là nguồn gốc của những gì chúng ta nhận thấy như là “đặc tính dân tộc”…
Cảm-thức-sống của một các nhân có thể tốt hơn hay tệ hơn so với niềm tin ý thức của bản thân, cảm-thức-sống của một quốc gia cũng như vậy. Một cá nhân không bao giờ chuyển cảm-thức-sống của mình thành niềm tin ý thức là một mối hiểm họa khủng khiếp — bất kể những giá trị tiềm thức này tốt hay không — thì với quốc gia cũng vậy.
Đây là vị thế của nước Mỹ hiện nay.
Nếu nước Mỹ muốn được cứu thoát khỏi sự hủy diệt — cụ thể, khỏi sự độc tài — thì chính cảm-thức-sống của quốc gia này sẽ cứu lấy mình.
Bài viết: Don’t let it go (Đừng thả trôi)
Tựa sách: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
Cảm-thức-sống không phải là sự thay thế cho tri thức minh bạch. Những giá trị mà ta không thể xác định, chỉ có thể cảm nhận một cách ẩn tàng không nằm trong tầm kiểm soát của bản thân. Ta không thể biết chúng phụ thuộc vào gì, đòi hỏi yếu tố nào và cần hành động ra sao để đạt được và/hoặc gìn giữ những giá trị ấy. Ta có thể đánh mất hoặc phản bội các giá trị này mà không hề hay biết.
Bài viết: Don’t let it go (Đừng thả trôi)
Tựa sách: Philosophy: Who Needs It (Triết học: Người cần đến nó)
<<Trở lại danh mục thuật ngữ>>
REASON 