<<Lexicon
Nguồn: https://courses.aynrand.org/lexicon/naturalism/
[Ngày nay chúng ta có thể quan sát] hai trường phái nghệ thuật lớn: Chủ nghĩa Lãng mạn, thừa nhận sự tồn tại của ý chí con người; — và Chủ nghĩa Tự nhiên, phủ nhận điều đó.
Bài viết: Chủ nghĩa Lãng mạn là gì? (What Is Romanticism?)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Những tiền đề cơ bản này của Chủ nghĩa Lãng mạn và Chủ nghĩa Tự nhiên (tiền đề ý chí hay phản-ý-chí) ảnh hưởng đến mọi khía cạnh khác của một tác phẩm văn học, chẳng hạn như sự chọn lựa chủ đề và đặc trưng phong cách. Nhưng chính bản chất của cấu trúc câu chuyện — thuộc tính có cốt truyện hoặc không có cốt truyện — thể hiện sự khác biệt quan trọng nhất giữa hai trường phái và giữ vai trò là đặc điểm phân biệt chính yếu để phân loại một tác phẩm nào đó thuộc Chủ nghĩa Lãng mạn hay Chủ nghĩa Tự nhiên.
Bài viết: Chủ nghĩa Lãng mạn là gì? (What Is Romanticism?)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Bây giờ, hãy quan sát những tác giả thuộc trường phái văn học đối lập hoàn toàn với của tôi — trường phái Chủ nghĩa Tự nhiên — họ tuyên bố một nhà văn phải sao chép cái mà họ gọi là “cuộc sống thực tế”, “như nó đang-là”, không cần chọn lọc và không phán-xét-giá-trị. “Sao chép” tức là “chụp ảnh”; “cuộc sống thực tế” nghĩa là bất cứ điều gì cụ thể, có sẵn mà họ tình cờ quan sát được; “như nó đang-là” nghĩa là “những người đang sống xung quanh họ”. Nhưng hãy xem cách những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên — hay những nhà văn giỏi trong số họ — cực kỳ khắt khe trong việc chọn lọc hai thuộc tính của văn học: phong cách và xây dựng tính cách nhân vật. Nếu không có sự chọn lọc, sẽ không thể đạt được bất kỳ tính cách nào, dù là của một người khác thường hay một người bình thường – được đưa ra như điển hình mang tính thống kê của đại đa số người dân. Do đó, sự phản đối của những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên đối với sự chọn lọc chỉ áp dụng cho một thuộc tính của văn học: nội dung hay chủ thể. Một tiểu thuyết gia phải lựa chọn chủ thể mà không có sự chọn lựa, họ tuyên bố như vậy.
Tại sao?
Những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên chưa từng đưa ra lời đáp cho câu hỏi đó — không có một câu trả lời hợp lý, logic, thuyết phục nào. Tại sao một nhà văn nên chụp ảnh các đối tượng của mình một cách bừa bãi và không chọn lọc? Bởi vì chúng đã “thực sự” xảy ra sao? Ghi lại những gì thực sự xảy ra là công việc của một phóng viên hay một nhà sử học, chứ không phải của một tiểu thuyết gia. Để khai sáng và giáo dục độc giả sao? Đó là công việc của khoa học, không phải của văn học, là công việc của bài viết chính luận, không phải của tiểu thuyết. Để cải thiện số phận của con người bằng cách phơi bày sự khốn khổ của họ sao? Nhưng đó là một phán-xét-giá-trị, là một mục đích đạo đức và là một “thông điệp” mang tính mô phạm — học thuyết của những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên ngăn cấm tất cả điều đó. Hơn nữa, để cải thiện bất cứ thứ gì thì người ta phải hiểu được điều gì cấu thành nên sự tiến bộ — và để biết được điều đó, người ta phải biết điều tốt đẹp là gì và làm thế nào để đạt được điều tốt đẹp — và để hiểu được điều đó, họ phải có cả một hệ thống về phán-xét-giá-trị, một hệ thống đạo đức, đó là lời nguyền dành cho những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên.
Do đó, lập trường của những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên chung quy là mang đến cho các tiểu thuyết gia sự tự do mỹ học hoàn toàn về mặt phương tiện, nhưng với mục đích thì không. Tiểu thuyết gia có thể thực hiện việc lựa chọn, thể hiện trí tưởng tượng sáng tạo, phán-xét-giá-trị liên quan đến cách anh ta miêu tả mọi thứ, nhưng không thể lựa chọn cái anh ta miêu tả — có thể lựa chọn phong cách hay việc xây dựng tính cách nhân vật, nhưng chủ thể thì không. Con người — chủ thể của văn học — không được quan sát hay miêu tả một cách có chọn lọc. Con người được cho là điều có sẵn, bất biến, không-được-phán-xét, nguyên trạng. Nhưng vì chúng ta quan sát thấy rằng con người thật sự thay đổi, rằng họ khác nhau, rằng họ theo đuổi các giá trị khác nhau, vậy khi đó, ai là người xác định nguyên trạng của con người? Câu trả lời ngầm của Chủ nghĩa Tự nhiên là: Tất cả mọi người, trừ tiểu thuyết gia.
Tiểu thuyết gia — theo học thuyết của Chủ nghĩa Tự nhiên — không được phán xét hay đánh giá. Anh ta không phải một người sáng tạo, mà chỉ là một người thư ký ghi chép cho chủ nhân, chính là phần còn lại của nhân loại. Hãy để những người khác đưa ra phán xét, thực hiện quyết định, lựa chọn mục tiêu, chiến đấu vì các giá trị và xác định đường lối, số phận cũng như linh hồn của con người. Tiểu thuyết gia chỉ là một kẻ bị ruồng bỏ và là kẻ đào ngũ trong trận chiến đó. Việc của tiểu thuyết gia không phải là lý giải tại sao — anh ta chỉ cần túc tắc theo sau chủ nhân của mình, cầm cuốn sổ trong tay, ghi lại bất cứ thứ gì mà chủ nhân ra lệnh, góp nhặt những tinh hoa hay những thứ bẩn thỉu khi chủ nhân có thể tình cờ chọn lựa.
Bài viết: Mục đích viết văn của tôi (The Goal of My Writing)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên đưa ra lời phản đối, cho rằng cốt truyện là một sự xếp đặt giả tạo, bởi vì các sự kiện trong “đời thực” không thuộc một khuôn mẫu hợp lý nào cả. Tuyên bố đó phụ thuộc vào quan điểm của người quan sát, theo nghĩa đen của từ “quan điểm”. Một người cận thị đứng cách bức tường của một ngôi nhà nửa mét và nhìn chằm chằm vào đó, sẽ tuyên bố rằng bản đồ đường đi trong thành phố là sự xếp đặt do con người tạo ra. Nhưng một phi công, bay ở độ cao hơn sáu trăm dặm so với mặt đất sẽ không nói thế. Các sự kiện trong cuộc sống con người tuân theo các tiền đề và giá trị hợp lý của con người — giống như người ta có thể quan sát khi nhìn xa hơn phạm vi một khoảnh khắc tức thời, bỏ qua những điều nhỏ nhặt, vặt vãnh, bỏ qua sự lặp lại và thói quen hằng ngày, và nhìn thấy những điều cốt yếu, những bước ngoặt, định hướng cuộc sống của bản thân.
Bài viết: Những nguyên tắc văn học cơ bản (Basic Principles of Literature)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Những người theo chủ nghĩa Tự nhiên phản đối, cho rằng các sự kiện trong cuộc sống của con người là không xác định, tản mạn và hiếm khi rơi vào những tình huống kịch tính, rõ ràng như trong kết cấu cốt truyện đòi hỏi. Điều này phần lớn là đúng — và đây là lập luận mỹ học quan trọng chống lại lập trường của những người theo chủ nghĩa Tự nhiên. Nghệ thuật là sự tái tạo hiện thực có chọn lọc, phương tiện của nghệ thuật là những khái niệm trừu tượng có tính đánh giá, nhiệm vụ của nghệ thuật là cụ thể hóa các yếu tố cốt yếu thuộc về siêu hình học. Trong “đời thực”, một xung đột nào đó có thể được phân tán nhỏ ra và gieo rải rác suốt cuộc đời một con người dưới dạng thức những xung đột vô nghĩa, tuy nhiên, phân lập ra bản chất của xung đột đó, đưa nó vào [tác phẩm] thành một vấn đề hay một cảnh duy nhất mà người ta có thể tập trung quan sát rõ ràng, cô đọng một cơn mưa đạn kéo dài đều đặn thành một vụ nổ bom tấn — đó là chức năng cao nhất, khó khăn nhất và đòi hỏi khắt khe nhất của nghệ thuật. Từ bỏ chức năng đó chính là từ bỏ bản chất của nghệ thuật và chỉ thực hiện những trò con nít dễ dàng ngoài rìa của nghệ thuật.
Bài viết: Những nguyên tắc văn học cơ bản (Basic Principles of Literature)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Mặc dù Chủ nghĩa Tự nhiên là sản phẩm của thế kỷ 19, nhưng người cha tinh thần của nó, trong lịch sử cận đại, là Shakespeare. Nền tảng trong tác phẩm của Shakespeare là tiền đề cho rằng con người không sở hữu ý chí, rằng số mệnh của con người được quyết định bởi một “vòng xoáy bi kịch” sẵn có. Nhưng, giả sử tiền đề này là sai, thì cách tiếp cận của ông mang tính siêu hình học, chứ không mang tính báo chí. Các nhân vật của ông không được vẽ nên từ “đời thực”, họ không phải là bản sao của những điều cụ thể quan sát được, cũng không phải là những biến số trung bình về mặt thống kê: Họ là sự trừu tượng hóa ở quy mô lớn những nét tính cách mà những người tin vào thuyết tất định cho là vốn có trong bản chất của con người: tham vọng, ham muốn quyền lực, ghen tị, tham lam…
Bài viết: Chủ nghĩa Lãng mạn là gì? (What Is Romanticism?)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Cho dù những lý thuyết của họ buộc họ hiện-thực-tủn-mủn đến mức nào, các nhà văn thuộc trường phái Tự nhiên vẫn phải thể hiện sức mạnh trừu tượng của họ đến một mức độ đáng kể: Để tái tạo các nhân vật “đời thực”, họ phải chọn các đặc tính được họ cho là cốt yếu, phân biệt chúng với những tính cách không thiết yếu hay ngẫu nhiên. Do đó, họ đã bị dẫn dắt đến việc thay các giá trị bằng sự thống kê như một tiêu chí chọn lọc: những đặc tính phổ biến về mặt thống kê ở con người mà họ nắm giữ thì có ý nghĩa siêu hình học và thể hiện bản chất của con người; còn những tính cách hiếm hoi hay đặc biệt thì không (xem Chương 7).
Lúc đầu, những người theo Chủ nghĩa Tự nhiên tập trung vào yếu tố xây dựng tính cách nhân vật, loại bỏ yếu tố cốt truyện và kể cả bản thân câu chuyện — đồng thời, nhận thức tâm lý là giá trị then chốt mà những người giỏi nhất trong số họ đạt được. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của phương pháp thống kê, giá trị đó đã giảm đi và biến mất: Xây dựng tính cách nhân vật bị thay thế bằng những ghi chép tùy tiện và bị chôn vùi bên dưới hàng loạt những chuyện vặt vãnh, chẳng hạn như kể lể chi li về căn hộ, quần áo và bữa ăn của nhân vật. Chủ nghĩa Tự nhiên đánh mất tính phổ quát mà Shakespeare hay Tolstoy đã nỗ lực đạt được, hạ từ siêu hình học xuống nhiếp ảnh bằng những ống kính càng ngày càng nhanh chóng thu nhỏ lại, hướng trực tiếp vào địa hạt của các khoảnh khắc tức thời — cho đến khi tàn dư cuối cùng của Chủ nghĩa Tự nhiên trở thành một trường phái hời hợt, vô nghĩa, “thiếu đứng đắn”, vốn chẳng có gì để nói về sự tồn tại của con người.
Bài viết: Chủ nghĩa Lãng mạn là gì? (What Is Romanticism?)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Câu hỏi rõ ràng, mà những người kế thừa Chủ nghĩa Tự nhiên mang tính thống kê không có lời giải đáp, là: Nếu những người anh hùng và thiên tài không được cho là đại diện của nhân loại, bởi vì số lượng quá hiếm hoi, tại sao những điều lập dị và quái vật lại được xem là đại diện? Tại sao vấn đề của một phụ nữ có râu lại mang ý nghĩa phổ quát to lớn hơn vấn đề của một thiên tài? Tại sao tâm hồn của kẻ giết người lại đáng để nghiên cứu, mà không phải là tâm hồn của người anh hùng?
Câu trả lời nằm trong tiền đề siêu hình học nền tảng của Chủ nghĩa Tự nhiên, cho dù những người thực hành chọn nó một cách có ý thức hoặc không: Với tư cách là một kết quả tự nhiên của triết học hiện đại, tiền đề cơ bản đó chống lại con người, chống lại lý trí, chống lại sự sống; với tư cách là một kết quả tự nhiên của đạo đức vị tha, Chủ nghĩa Tự nhiên là một lối thoát điên rồ khỏi sự phán xét đạo đức — một lời khẩn cầu dài dòng, đau buồn để được thương hại, khoan dung, tha thứ về bất cứ điều gì.
Bài viết: Lỗ hổng mỹ học trong thời đại chúng ta (The Esthetic Vacuum of Our Age)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
<<Trở lại danh mục thuật ngữ>>
REASON 