<<Lexicon
Nguồn: https://courses.aynrand.org/lexicon/music/
Âm nhạc sử dụng những âm thanh được tạo ra bởi những rung động mang tính chu kỳ của vật thể phát ra tiếng và gợi lên cho con người những cảm xúc về cảm-thức-sống.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Sự khác biệt cơ bản giữa âm nhạc và các loại hình nghệ thuật khác nằm ở chỗ âm nhạc được trải nghiệm như thể nó đảo ngược quá trình nhận-thức-luận-tâm-lý bình thường của con người.
Các loại hình nghệ thuật khác tạo ra một khách thể vật chất (nghĩa là một khách thể mà các giác quan của con người nhận biết được, đó có thể là một cuốn sách hay một bức tranh) và quá trình nhận-thức-luận-tâm-lý đi từ việc nhận biết khách thể đến việc nắm bắt ý nghĩa của khách thể ở cấp độ khái niệm, đến việc đánh giá bằng các giá trị cơ bản của con người, rồi cảm xúc nảy sinh. Đường đi là: tri giác — hiểu về mặt khái niệm — đánh giá — cảm xúc.
Còn đường đi của tiến trình trong âm nhạc là: tri giác — cảm xúc — đánh giá — hiểu về mặt khái niệm.
Âm nhạc được trải nghiệm như thể nó có sức mạnh chạm đến cảm xúc của con người một cách trực tiếp.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Về mặt nhận-thức-luận-tâm-lý, kiểu hưởng ứng đối với âm nhạc có thể hình dung như sau: Người nghe nhận biết âm nhạc, nắm bắt gợi ý về một trạng thái cảm xúc nào đó và, lấy cảm-thức-sống của bản thân làm tiêu chuẩn, họ đánh giá trạng thái này là vui vẻ hoặc khổ đau, đáng khát khao hoặc đáng thất vọng, đáng kể hoặc không đáng kể, tùy thuộc loại nhạc đó tương ứng hay mâu thuẫn với cảm giác nền tảng của bản thân họ về cuộc sống.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Cảm-thức-sống liên quan đến những cảm xúc cốt yếu — tức là, những cảm xúc được tạo ra bởi các phán-xét-giá-trị mang tính siêu hình của bản thân mình — mà con người dùng để hồi đáp âm nhạc.
Âm nhạc không thể kể một câu chuyện. Âm nhạc không thể giải quyết những điều cụ thể, không thể truyền tải một hiện tượng tồn tại cụ thể, như một vùng quê yên bình hay một vùng biển bão tố. Chủ đề của bản nhạc mang tên “Bài ca mùa xuân” không phải là mùa xuân, mà là những cảm xúc mùa xuân gợi lên với nhà soạn nhạc. Ngay cả những khái niệm mà, về mặt trí tuệ, thuộc một mức độ trừu tượng phức tạp, như “hòa bình”, “cách mạng”, “tôn giáo”, cũng quá đặc thù, quá cụ thể để diễn tả trong âm nhạc. Tất cả những gì âm nhạc có thể làm với các chủ đề như vậy là truyền tải những cảm xúc thanh bình, hoặc thách thức, hoặc tán dương. Tác phẩm “St. Francis Walking on the Waters” (Thánh Francis đi trên mặt nước) của Liszt, được truyền cảm hứng từ một truyền thuyết cụ thể, nhưng những gì nó truyền tải là một cuộc đấu tranh tận hiến hăng say và chiến thắng — bởi ai và nhân danh điều gì, là tùy thuộc vào mỗi cá nhân người nghe.
Âm nhạc truyền tải những cảm xúc mà ta chộp lấy, nhưng không thực sự cảm nhận được; những gì ta cảm nhận là một sự khơi gợi, một dạng cảm xúc xa xăm, bị phân tách, phi nhân cách hóa — cho đến khi và trừ khi nó hợp nhất với cảm-thức-sống của chính ta. Nhưng vì nội dung cảm xúc trong âm nhạc không được truyền tải bằng khái niệm hay không được khơi gợi bằng cách dựa vào thực tại hiện tồn, nên ta chỉ cảm nhận được nội dung đó theo một cách riêng biệt, ngầm ẩn.
Âm nhạc truyền tải những loại cảm xúc giống nhau đến những người nghe có nhiều quan điểm sống khác nhau. Theo lệ thường, con người đồng ý rằng một bản nhạc nào đó là vui hay buồn, kịch tính hay trang trọng. Nhưng nói chung, mặc dù người nghe trải nghiệm những phản ứng cảm xúc giống nhau với cùng một thể loại âm nhạc, thì vẫn có những khác biệt cơ bản trong cách họ đánh giá trải nghiệm này — nghĩa là cách họ cảm nhận về những cảm xúc ấy.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Việc xây dựng vốn từ vựng chung cho lĩnh vực âm nhạc … sẽ cần: một sự biên dịch cảm xúc âm nhạc, trải nghiệm nội tại, thành các thuật ngữ thuộc về khái niệm; một sự giải thích tại sao một số âm thanh nhất định, bằng cách nào đó, lại gây ấn tượng với chúng ta; một định nghĩa về các tiên đề của nhận thức âm nhạc, để từ đó có thể rút ra các nguyên tắc thẩm mỹ thích hợp, làm cơ sở khách quan đủ giá trị cho các đánh giá thẩm mỹ…
Chừng nào vốn từ vựng thuộc về khái niệm vẫn còn chưa được tìm ra và xác định, thì không thể có tiêu chuẩn khách quan hợp lý nào để có thể đánh giá thẩm mỹ trong lĩnh vực âm nhạc…
Không ai có thể khẳng định lựa chọn của bản thân mình là vượt trội một cách khách quan so với lựa chọn của những người khác. Trong trường hợp không có sẵn bằng chứng khách quan, thì mỗi người đều hướng về chính bản thân mình — và chỉ vì chính mình mà thôi.
Bản chất của việc lĩnh hội âm nhạc vẫn chưa được khám phá vì chìa khóa bí mật của âm nhạc thuộc về sinh lý — nó thuộc về bản chất của quá trình con người nhận biết âm thanh — và cần một nhà sinh lý học, một nhà tâm lý học và một triết gia (một nhà mỹ học) cùng cố gắng tìm ra câu trả lời.
Khi bắt đầu tiếp cận vấn đề này một cách khoa học, Helmholtz, nhà sinh lý học vĩ đại ở thế kỷ 19, đã tìm ra câu trả lời.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Từ lập trường nhận-thức-luận-tâm-lý, tôi có thể đưa ra một giả thuyết về bản chất sự hồi đáp của con người đối với âm nhạc, nhưng tôi mong độc giả hãy nhớ rằng đây chỉ là một giả thuyết…
Người ta có thể nghe tiếng ồn trong một giờ, một ngày hoặc một năm, và nó vẫn chỉ là tiếng ồn. Nhưng những âm thanh du dương được nghe theo một chuỗi liên tục nào đó sẽ tạo ra một kết quả khác — đôi tai và bộ não của con người hợp nhất chúng thành một trải nghiệm nhận thức mới, thành cái có thể được gọi là thực thể thính giác: một giai điệu. Hợp nhất là một quá trình sinh lý; nó diễn ra vô thức và tự động. Con người chỉ nhận biết được quá trình này qua kết quả của nó.
Helmholtz đã chứng minh rằng bản chất của việc lĩnh hội âm nhạc là thuộc về toán học: sự nghe thuận tai hay chói tai trong hòa âm phụ thuộc vào tỷ lệ tần số các quãng dài. Ví dụ, bộ não có thể hợp nhất tỷ lệ 1/2, nhưng không thể hợp nhất tỷ lệ 8/9…
Ý nghĩa nhận-thức-luận-tâm-lý của một tác phẩm cụ thể nằm ở dạng hoạt động mà nó đòi hỏi ở đôi tai và não bộ của người nghe.
Một sáng tác có thể đòi hỏi sự linh hoạt chủ động cần có để giải quyết các quan hệ toán học phức tạp — hoặc nó có thể khiến não bộ mê muội đi bằng sự đơn điệu buồn tẻ. Một sáng tác đòi hỏi quá trình xây dựng một tổng thể hòa hợp — hoặc nó có thể phá vỡ quá trình hợp nhất thành chuỗi những mảnh nhỏ ngẫu nhiên tùy tiện — hoặc xóa bỏ quá trình này bằng những âm thanh lộn xộn về quy tắc toán học và không thể hợp nhất về mặt sinh lý, do đó, biến thành tiếng ồn.
Người nghe nhận thức được quá trình này dưới dạng một cảm giác hiệu quả, hoặc căng thẳng, hoặc buồn chán, hoặc thất vọng. Phản ứng của người nghe được xác định bởi cảm-thức-sống thuộc về nhận-thức-luận-tâm-lý của họ — có nghĩa là, mức độ hoạt động nhận thức mà họ cảm thấy dễ chịu.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
Âm nhạc mang đến cho ý thức của con người trải nghiệm tương tự như các lĩnh vực nghệ thuật khác: âm nhạc cụ thể hóa cảm-thức-sống của con người. Nhưng sự trừu tượng được cụ thể hóa chủ yếu mang tính nhận thức luận hơn là siêu hình học; sự trừu tượng là ý thức của con người, nghĩa là phương thức hoạt động nhận thức mà con người trải nghiệm ở dạng thức rõ ràng trong việc nghe một bản nhạc cụ thể. Con người chấp nhận hay từ chối thể loại nhạc nào đó phụ thuộc vào việc nó khơi gợi hay xung đột, xác nhận hay mâu thuẫn với cách tâm trí của con người hoạt động. Khía cạnh siêu hình học của trải nghiệm này là cảm giác về một thế giới mà con người có khả năng nắm bắt, một thế giới phù hợp với hoạt động tâm trí của con người.
Âm nhạc là hiện tượng duy nhất cho phép một người trưởng thành trải nghiệm quá trình xử lý dữ liệu cảm giác thuần túy. Những âm thanh đơn lẻ không phải là đối tượng tri giác, mà thuần túy là cảm giác; chúng chỉ trở thành đối tượng tri giác khi được hợp nhất. Cảm giác là giao tiếp đầu tiên của con người với hiện thực; khi được hợp nhất thành đối tượng tri giác, chúng là cái cụ thể, hiển nhiên, rõ rành rành. Âm nhạc mang đến cho con người cơ hội có một không hai để, ở cấp độ người trưởng thành, tái lập quá trình sơ khai của phương cách nhận thức của bản thân: sự tự động hợp nhất dữ liệu cảm giác thành một thực thể có ý nghĩa, dễ hiểu. Đối với ý thức thuộc về khái niệm, âm nhạc là một hình thức thư giãn và tưởng thưởng độc đáo.
Bài viết: Nghệ thuật và Nhận thức (Art and Cognition)
Tựa sách: Tuyên ngôn Lãng mạn (The Romantic Manifesto)
<<Trở lại danh mục thuật ngữ>>
REASON 